close
تبلیغات در اینترنت
دانلود پایان نامه
loading...
سرویس سایت سایت رزبلاگ بزرگترین سرویس ارائه خدمات سایت نویسی حرفه ای در ایران

دانلود پایان نامه

4f/f (607)

 

4f/f (607)

بقچیر
نام سد
خراسان
نام سازمان

1373
سال شروع ساخت
سنگي – بتني
نوع سد

خراسان رضوي
محل سد – استان
1376
سال شروع بهره برداري

مركزي
نام حوضه آبريز اصلي
بجستان, 27
نزديكترين شهر و فاصله از آن به كيلومتر

بقچير
نام رودخانه
كويرنمك
نام حوضه آبريز فرعي

18
ارتفاع از پي – متر
14
ارتفاع از كف – متر

2
عرض در تاج – متر
70
طول تاج – متر

 
 
0
عرض در پي – متر

70
سطح زير كشت – هكتار
0.07
MCM – حجم آب قابل تنظيم ساليانه

0
ظرفيت نيروگاه – مگاوات
0.068
MCM – حجم كل

اوجي
نوع سرريز
0.068
MCM – حجم مفيد

سد بقچیر

 




بازدید : 4 تاریخ : یکشنبه 07 آبان 1396 زمان : 15:15 نویسنده : admin نظرات ()

gl/l (1046)

 

gl/l (1046)     

مقدمه

پيش از سخن گفتن از اين جنبه مهم در سيره پيامبر(ص)، بهتر آن مي‌بينيم چند نکته زير را يادآور شويم: يکم: عاطفه، بخش مهمي از شخصيت بشري را تشکيل مي‌دهد و واقع‌گرايي، به عنوان مهمترين ويژگي عمومي اسلام، ايجاب مي‌کند آنرا مورد توجه قرار دهيم و در راستاي تحقق ثمرات مورد انتظار، رهنمونش سازيم؛در اينجاست که مي‌بينيم حضرت علي (عليه السلام) در توصيف هماهنگي موجود ميان عوامل تشکيل دهنده شخصيت انساني يعني عقل، انديشه، عاطفه، حواس و رفتار، مي‌فرمايد: «خردها، راهبر و پيشواي انديشه‌ها و انديشه‌ها، راهبر و پيشوا

پيش از سخن گفتن از اين جنبه مهم در سيره پيامبر(ص)، بهتر آن مي‌بينيم چند نکته زير را يادآور شويم:

يکم: عاطفه، بخش مهمي از شخصيت بشري را تشکيل مي‌دهد و واقع‌گرايي، به عنوان مهمترين ويژگي عمومي اسلام، ايجاب مي‌کند آنرا مورد توجه قرار دهيم و در راستاي تحقق ثمرات مورد انتظار، رهنمونش سازيم؛ در اينجاست که مي‌بينيم حضرت علي (عليه السلام) در توصيف هماهنگي موجود ميان عوامل تشکيل دهنده شخصيت انساني يعني عقل، انديشه، عاطفه، حواس و رفتار، مي‌فرمايد: «خردها، راهبر و پيشواي انديشه‌ها و انديشه‌ها، راهبر و پيشواي دل‌ها و دل‌ها، راهبر و پيشواي حواس و حواس، راهبر و پيشواي اندام‌هاي آدمي‌اند.»[1] و بدين ترتيب، ريشه‌هاي رفتار آگاهانه انسان را با دقت بازمي‌گويد.

اسلام در همه اين مراحل، تمامي تلاش و کوشش خود را در جهت پرورش انسان به‌کار مي‌گيرد:

الف ـ عنصر خردورزي غريزي را در انسان مي‌پروراند و او را به تأمل و تدبر و تعقل و استدلال و نظر و امثال آنها، سوق مي‌دهد.

ب ـ بر روش‌هاي منطقي روند خردورزي انگشت مي‌گذارد و از هر شيوه مغاير با گفت‌وگوي سالم و درستي که نتايج آنرا مورد خدشه قرار مي‌دهد، دوري مي‌جويد.

ج ـ عنصر عاطفي را مي‌پروراند و آن‌را با عشق ناب و اصيلي نسبت به پرشکوهترين محبوب يعني پروردگار متعالي که جامع همه گونه کمال مطلق است، سيراب مي‌سازد و عاطفه را به اوج والايي و شکوهش مي‌رساند.

د ـ به شريعت مقدس خود، فطرت گرايي اصيلي را مي‌بخشد که رفتارها را سامان مي‌دهد و نقشه سعادت و خوشبختي آدمي را ترسيم مي‌کند.

ﻫ ـ اراده قوي و آگاهي را پرورش مي‌دهد که فراتر از هر انگيزه عاطفي برافروخته‌اي، اطمينانمان مي‌بخشد که جهت‌گيري عاطفه، جهت‌گيري درستي است و در عين حال آزادي خود در شکل دهي به رفتارها را حفظ مي‌کند و از همين آزادي است که مسئوليت، زاده مي‌شود. ما در شمار آن کسان نيستيم که "اراده" را "عواطف برافروخته" توصيف مي‌کنند وگرنه گرفتار "جبري" مي‌شويم که هم به لحاظ وجداني و هم از نظر شرعي، غيرقابل قبول است. عواطف و احساسات نيز نقش مؤثر خود را بر اراده و رفتار آدمي دارند و هم از اينروست که اسلام به شيوه‌ها و روش‌هاي گوناگون، بر آن انگشت گذارده است؛ از جمله:

1ـ شيوه‌هاي ارشادي مستقيمي که ما را از هواهاي لجام گسيخته و طغياني برحذر مي‌دارند. قرآن کريم مي‌گويد: «أرايت من اتخذ الهه هواه أفانت تکون عليه وکيلا» (سوره فرقان ـ43) (آيا آن کس را ديدي که هواي نفس خود را خداي خويش گرفته است؟ و آيا تو بر او مراقب تواني بود؟)

2ـ شيوه‌هاي غيرمستقيم از جمله استفاده از امثال و داستان‌هايي در ستايش از کساني چون پيامبران که بر هواهاي نفس و اراده خود تسلط يافتند و زمام آن‌را در اختيار خود گرفتند.

3ـ ارايه الگوهاي عملي از رفتار پيامبراکرم(ص) و ديگر پيشوايان اهل بيت بزرگوار و ياران گرامي آن‌حضرت که در مکتب وي پرورش يافتند .

4ـ فراخواندن مسلمانان به هرچه پرشکوه‌تر و والاتر ساختن عشق خود يعني عشق به خدا، عشق به پيامبر و عشق به اهل بيت پاک و ياران مخلص آن حضرت (ص) که تنها در آن‌صورت، عواطف و احساسات در منظومه‌اي پرشکوه و هماهنگ با انديشه و آفريننده کار نيک، سامان مي‌گيرند.

دوم: اين روند تربيتي عواطف و احساسات در پي ريشه‌گيري و تعميق ايمان به خداوند، جامع همه کمالات و نيز پيوند حداکثري انسان با او از يک سو و پروراندن تصور وي از هستي و زندگي با تأکيد بر قرار گرفتن آن‌دو بر اصولي که مهمترين آنها حق، عدالت، عشق و مهر و محبت است و انديشه و عاطفه پس از قرار گرفتن در اين فضا، راه کمال مي‌پويند، از سوي ديگر انجام مي‌پذيرد. سيره پيامبراکرم (ص) و سنت آن‌حضرت نيز در راستاي ريشه‌اي کردن اين مفاهيم والا و ارايه تجسم عيني برتري از آنها مطرح مي‌شود. براي توضيح بيشتر اشاره‌اي به اين اصول خواهيم داشت:

1ـ حق، راز هستي است

"راغب اصفهاني" در "مفردات" خود ـ با اندکي تصرف ـ مي‌گويد: « حق، مطابقت و سازگاري همچون مطابقت لولاي در با گردش پايدار آنست. حق را بر چند وجه گويند:

وجه نخست: براي پيدايش چيزي به علتي برگرفته از اقتضاي حکمت . لذا خداوند متعال را "حق" مي‌گويند: «ثم ردوا الى الله مولاهم الحق» (سوره انعام ـ62) (سپس به سوي سرور برحقشان، خداوند برگردانده مي‌شوند.)

وجه دوم: براي پديد آورنده به اقتضاي حکمت به‌کار مي‌گيرند، لذاست که گفته مي‌شود: خداوند متعال، همه حق است: «وانه للحق من ربک» (سوره بقره ـ 149) ( و بي‌گمان اين فرمان از سوي پروردگارت، راستين است.)

وجه سوم: از اعتقاد به چيزي مطابق با آنچه که در خود دارد، مثل اينکه بگوييم: اعتقاد و باور ما در رستاخيز و ثواب و …، حق است: «فهدى الله الذين آمنوا لما اختلفوا فيه من الحق» (سوره بقره ـ 213) (… آن‌گاه خداوند به اراده خويش، مؤمنان را در حقيقتي که در آن اختلاف داشتند، رهنمون شد.)

وجه چهارم: براي کرده و گفته واقع طبق آنچه لازم است و به اندازه لازم و در زمان لازم است. مثل اينکه بگوييم: کرده‌ات حق است. «حق القول منى لأملان جهنم» (سوره سجده ـ 13) ( اما گفته من چنين تحقق يافته است که دوزخ را از پريان و آدميان همگي پر خواهم کرد.)[2]

مي‌توان از مجموعه کاربردهاي فوق نتيجه گرفت که "حق" در عبارتي فشرده عبارت از «امر واقع يا واقعي» است.

مراد ما از "واقع" نيز همان موجود متعين در واقعيت عيني يا جهان مستقل از تصور ذهني است؛ مراد از "واقعي" نيز چيزي است که با مقتضيات واقعيت خارجي، مطابقت داشته باشد.

پرشکوه‌ترين تطبيق حق در ذات الهي است؛ زيرا براي فطرت انساني آنچنان آشکار و واضح است که ايمان به آن، ايماني کاملاً بديهي است.

مثلاً انوار خداوند متعال چنان سرواسر هستي را در بر گرفته که در همه چيز، تنها او ديده مي‌شود و لذا همو، حق بي‌ترديد و واقعيت غيرقابل ترديد، جلوه مي‌کند.

آفريده‌ها و تشريعاتي که در قرآن کريم "حق" ناميده شده است، به اعتقاد من صفت حق را از دو وجه زير بدست آورده‌اند:

الف: از اين جهت که واقعيتي (ملموس) هستند، همچنان‌که در اين آيه کريمه ديده مي‌شود: «يوم يقوم الناس بالحق» در اينجا تأکيد بر موارد پنهان بر حسّ آدمي و اعطاي ويژگي حقانيتي است تا بر ايمان به آن، انگشت گذارده شده باشد .

ب: از اين جهت که در چارچوب برنامه کلي خداوند براي جهان هستي پديد آمده و هر جزء آن براي تداوم حرکت هستي ضروري است و در تحقق هدف از آفرينش آن، دخالت دارد؛ همه اشيا اعم از آفريده‌هاي تکويني يا قوانين و احکام تشريعي، در اين بخش قرار مي‌گيرند، خداوند متعال مي‌گويد: «ذلك بان الله نزل الکتاب بالحق» (سوره بقره ـ 176) ( … بدان رو که خداوند کتاب خود را به حق فرو فرستاده است.)

« وهو الذي خلق السماوات والارض بالحق » (سوره انعام ـ73) ( و اوست که آسمانها و زمين را بدرستي آفريد.)

«والوزن يومئذ الحق» (سوره اعراف ـ 8) ( و سنجش در اين روز، حق است.)

«هو الذي ارسل رسوله بالهدى ودين الحق» (سوره توبه ـ33) ( اوست که پيامبر خود را با رهنمود و دين راستين فرستاد.)

«قل الله يهدى للحق» (سوره يونس ـ 35) (… بگو خداوند به "حق" رهنماست.)

« وتواصوا بالحق و تواصوا بالصبر» (سوره والعصر ـ3) (… و يکديگر را به راستي و يکديگر را به شکيبايي اندرز داده‌اند.)

2ـ عدالت در سراسر هستي جاري است

به رغم اينکه بحث‌هاي کلامي و جدال‌هايي که ميان فرقه‌هاي اسلامي جريان داشت، گاه به نتايج معيني مي‌رسيد و در اين ميان گاهي پيروان عدالت و گاهي ديگر با تقويت شبهات، پيروان نفي عدالت پيروز ميدان بودند، آنچه از نظر فرد مسلمان در آن ترديدي نيست اينکه عدالت ـ به هرکدام از معاني آن ـ با عدل الهي و با همان مفهومي که قرآن کريم گفته، آغاز مي‌شود و در يکايک ذرّات هستي نمود عيني و عملي پيدا مي‌کند.

نتيجه آنکه عدالت کلي در اعتقادات مسلمانان، نيرويي ديگر و عامل معنوي قدرتمندي است که به سود مسئله عدالت در هستي دخالت مي‌کند و در برابر، ظلم و ستم و صرفنظر از عوامل ديگر، عامل فنا و زوال بشمار مي‌رود.

اين فشرده، ديدگاه کلي مسلمانان نسبت به اين مسئله است و در اينجا، فرصت و مجال پرداختن بيشتربه اين موضوع فراهم نيست؛ اجازه دهيد نگاهي به آيات زير بيندازيم: «وامرت لأعدل بينکم» (سوره شوري ـ 15) (… و فرمان يافته‌ام که ميان شما دادگري ورزم.)

«ان الله يامر بالعدل والاحسان» (سوره نحل ـ 90) ( براستي خداوند به دادگري و نيکي کردن و … فرمان مي‌دهد.)

«وتمت کلمت ربك صدقا وعدلا لا مبدل لکلماته» (سوره انعام ـ 115) ( و سخن پروردگارت، به راستي و دادگري کامل شد، هيچ دگرگون کننده‌اي براي سخنان وي نيست.)

«ولاظلمناهم و لکن ظلموا» (سوره هود ـ101) ( و ما به آنان ستم نکرديم که خود به خويش ستم کردند.)

«قال ومن ذريتي قال لا ينال عهدى الظالمين» (سوره بقره ـ124)( ابراهيم گفت: و از فرزندانم چه کسي را؟ فرمود: پيمان من به ستمکاران نمي‌رسد.)

«فتلك بيوتهم خاوية بما ظلموا» (سوره نمل ـ52) ( و اين خانه‌هاي فروريخته و خالي آنهاست براي ستمي که روا داشتند.)

«ان الله لايظلم مثقال ذرّة» (سوره نساء ـ40) (خداوند همسنگ ذره‌اي ستم نمي‌ورزد.)

«ووجدوا ما عملوا حاضراً ولا يظلم ربک احداً» (سوره کهف ـ 49) (… و آنچه کرده‌اند پيش چشم مى‌يابند و پروردگارت به هيچ کس ستم نمى‌ورزد.)

«ونضع الموازين القسط ليوم القيامة فلاتظلم نفس شيئا» (سوره انبياء ـ47) ( و روز رستاخيز ترازوهاى دادگرى را به کارمى‌نهيم، آن‌گاه برهيچ کس ستمى نخواهد رفت…)

« لا ظلم اليوم» (سوره غافر ـ 17) ( … امروز هيچ ستمي در کار نيست.)

«شهد الله انه لا اله الا هو والملائکة واولوا العلم قآئما بالقسط »(سوره آل عمران ـ 18) (خداوند و فرشتگان و دانشوران گواهي مي‌دهند که هيچ خدايي جز او نيست که به دادگري ايستاده است.) « ياايها الذين آمنوا کونوا قوامين بالقسط شهداء لله » (سوره نسا ـ 135) (اي مؤمنان، به دادگري بپاخيزيد و براي خداوند گواهي دهيد…)

3ـ عشق، چارچوب پيوند بخش‌هاي گوناگون هستي

فرد مسلمان در پرتو قرآن کريم بر اين باور است که چارچوب کلي مهربان و پرعطوفتي سرواسر جهان هستي را در بر مي‌گيرد و همه انواع آن‌را شامل مي‌شود؛ روابط ميان آفريدگار و آفريده‌هايش در چارچوبي از عشق و محبت است، روح روابط ميان آفريده‌هاي هم هدف و مؤدب به آداب آسمان نيز عشق و محبت است، روابط ميان مؤمنان در جهان هستي و ميان اجزاي مختلف جهان هستي با يکديگر که از شعور انساني نيز برخوردار نيستند، علاقه‌اي محبت‌آميز، عاشقانه و دو جانبه است.

دلايل و توجيه‌هاي اين عشق نيز در پرتو اعتقادات اسلامي و آموزه‌هاي قرآني، کاملاً روشن و آشکار است؛ حال اگر از روابط دوستانه و عاشقانه‌اي که ميان انسان و پروردگارش وجود دارد، آغاز کنيم متوجه وجود پرشکوه‌ترين پيوند عاشقانه‌اي مي‌شويم که مرتبه آن از عشقي مصلحتي و در عين حال سرشار از سوي انسان تا عشقي خالص و آگاهانه و گوياي اوج اين معناي والا از سوي اوصيا و بندگان مخلص خدا، متفاوت است.

اسلام از اين خاصيت يا ويژگي برخوردار است که همه چيز را ساده شروع مي‌کند؛ از جمله همين رابطه عاشقانه و دوستانه را ابتدا بر پايه شالوده‌اي مصلحت آميز در نظر مي‌گيرد و آن‌گاه آن‌را ارتقاء مي‌بخشد و بخشي از وجود انسانيش مي‌سازد و به صورت انگيزه‌اي دروني در کنترل رفتار و رهنموني وي به سود مسئله انساني، در مي‌آورد. ولي عشق و دوستي که از سوي حق تعالي است، هرچند در دل مؤمنان ساده، همان پژواکها و تصورات بشري عشق ميان موجودات را تداعي مي‌کند، در واقع شيوه‌اي بياني از رحمت و عطاي الهي و حجم فزاينده‌اي از مهرباني و بخشندگي او را نشان مي‌دهد، من مطمئن هستم که آن تصوّر يا برداشت نخست در نگاه اول حتي نزد عميق‌ترين مؤمنان به خداوند متعال نيز وجود دارد که اين هم به نوبه خود مطلوب و مورد نظر است؛ چرا که عشق، به يک معنا شور و شوق و اشتياق و آتش است و آيات قرآني همواره بر روند ايجاد انفعال و برانگيختن احساسات و عواطف نسبت به خداوند عزوجل و به شيوه‌هاي مختلف از جمله انگيزه‌هاي برخاسته از اين تصور که خداوند متعال سايه محبت خود را بر سر انسان عابد مي‌افکند، انگشت گذارده‌اند. خواننده ارجمند خود و با مراجعه به وجدان حاضر خود در چنين مواردي، مي‌تواند نسبت به اين امر اطمينان حاصل نمايد.

متون اسلامي، ثابت کننده وجود پيوند عاشقانه‌ ميان بخش‌هاي گوناگون مؤمنان آگاه ازجمله، نيکوکاران، توبه کنندگان، پاکان،پرهيزکاران، شکيبايان، توکل کنندگان، دادورزان، کساني که همچون بنايي مستحکم در راه او به جنگ مي‌پردازند، است؛ متون اسلامي، ثابت کننده حضور عشق ميان افراد مؤمن نسبت به يکديگر است: «…يحبون من هاجر اليهم ولا يجدون في صدورهم حاجة مما اوتوا» (سوره حشر ـ9) (… کساني را که به سوي آنان هجرت کرده‌اند، دوست مي‌دارند و در دل از آنچه بديشان داده‌اند، نيازي ندارند…)

متون اسلامي ـ آيات و احاديث ـ ميان انسان و طبيعت و در پي احساس انسان مبني بر اينکه طبيعت در خدمت او و براي مصلحت اوست و در پي احساس اينکه دست عنايت الهي، زمين و محصولات آن را تبرک بخشيده است، رابطه عاشقانه و دوستي برقرار کرده است.

از پيامبراکرم (ص) نقل شده است که به‌نگام بازگشت از غزوه تبوک و زماني که به آستانه مدينه رسيد، فرمود: « اين "طابة" است و اين‌هم کوه "احد" که ما را دوست دارد و ما نيز آن‌را دوست داريم.»[3]

همچنان‌که همو اين عشق را چنين بيان کرده است: « عشق و دوستي وطن، از ايمان است.»[4] و بدين ترتيب به يکي از پرشکوه‌ترين حلقه‌هاي اين عشق مي‌رسيم که قرآن کريم آن‌را، همتراز مزد رسالت اسلام و تلاش‌هاي آن‌حضرت در خدمت به اين امت در نظر گرفته و حلقه وصل امت ـ همه امت ـ با اهل بيت آن‌حضرت (ص) و خانداني است که شايسته‌ترين افراد براي رهبري امت را تشکيل مي‌دهند و در واقع کشتي نجات و قرارگاه و ساحل امان جهانيان بشمار مي‌روند: «قل لا اسالکم عليه اجرا الا المودة في القربى» (سوره شوري ـ23) ( بگو: براي اين رسالت، از شما مزدي نمي‌خواهم جز دوستداري خويشاوندان خود را.)

و سرانجام به کوچکترين حلقه آن يعني مودت و دوستي موجود ميان زن و شوهر مي‌رسيم: «وجعل بينکم مودة ورحمة » (سوره روم ـ21) (… و ميان شما دلبستگي پايدار و مهر پديد آورد.)

متون اسلامي (آيات و احاديث)، گوياي جنبه‌هاي منفي و در تکميل متون مثبت آمده‌اند؛ اين دسته از متون، گاه از گسست رابطه دوستي و محبت ميان خدا و بندگاني که خارج از فرمان خداوند قرار گرفته‌اند از جمله تجاوزکاران، کافران، ستمکاران، خودپسندان و خويشتن ستايان، خائنان و گناه‌کاران، مفسدان، خائنان، متکبّران و سرخوشان و گاهي ديگر از گسست اين رابطه ميان افراد و انسان‌هايي که از هويت الهي پيروي مي‌کنند، از يک سو و افراد و کساني که شيطان پاي ايشان را به راه کفر لغزانده است از سوي ديگر، سخن به‌ميان مي‌آورند: «لا تجد قوما يومنون بالله واليوم الآخر يوادون من حاد الله ورسوله» (سوره مجادله ـ 22) (گروهي را نمي‌يابي که با ايمان به خداوند و روز واپسين، با کساني که با خداوند و پيامبرش مخالفت ورزيده‌اند دوستي ورزند.)

نتيجه‌گيري

از مجموعه آنچه بيان شد اين نتيجه را مي‌گيريم:

«مسلمان براين باور است که او در جهاني ازعشق و دوستي متقابل، زندگي مي‌کند.» اين باور تأثير بسزايي در ايجاد اميد در دل انسان به‌جاي مي‌گذارد؛ اميدي سازنده و سوق دهنده به خوشبختي و سعادت او.

گو اينکه در اينجا اعتراف مي‌کنيم که ما آنچنان‌که بايد و شايد به موضوع نپرداخته‌ايم ولي خاطرنشان مي‌سازيم که بيش از آن حدّي که مسئله را برايمان روشن سازد و تصويري را که در پي ترسيم و ارايه آنيم توضيح دهد، به اين موضوع نخواهيم پرداخت.

4ـ رحمت و عطوفت؛ خاستگاه کل هستي

اين بخش، گوياي پرشکوه‌ترين بخش و بيانگر راز و رمز عقيده اسلامي است. رواياتي وارد شده که تأکيد دارند تمامي قرآن در سوره فاتحه، خلاصه شده است و سوره فاتحه نيز در بسم الله الرحمن الرحيم، فشرده شده است … به نظر ما و بنابر تحليلي که از اين معنا داريم، اين روايات حاکي از آنند که سوره فاتحه به اين دليل روح قرآن تلقي شده که حاوي اجمالي اصول و شالوده‌هاي اعتقادات اسلامي است و قرآن از هر آنچه که صحبت به‌ميان آورده، آن‌را در چارچوبي عقيدتي قرار داده است.

حال اگر به مرحله دوم منتقل شويم، خواهيم ديد که "بسم الله الرحمن الرحيم" نيز خود روح و اساس و شالوده عقيده اسلامي را تشکيل مي‌دهد؛ زيرا بر اين نکته انگشت گذارده که همه چيز در جهان هستي از نام خداوند متعال ـ در وهله نخست ـ و از چارچوبي که اين خاستگاه از آن برخاسته است ـ در وهله آخر ـ نشئت پذيرفته است. خاستگاه [همه چيز]، "بسم الله" و موجب آن، رحمت بي‌پايان است.

ما اين حقيقت را همسو با جاهاي مختلف قرآن کريم مي‌يابيم که بيانگر يکي از مظاهر کمال در ذات پروردگار احديت است و باعث شده باور پايداري را نزد مسلمانان ايجاد کند مبني بر اينکه او از سرچشمه رحمت نشئت گرفته و به جهان رحمت، رهسپار شده و در کنف حمايت اين رحمت ـ که بسياري از موارد احتمالاً انحرافي در رفتارش را ناديده مي‌گيرد و مي‌بخشايد ـ حرکت مي‌کند. در بررسي آثار دعا ـ در دعاهايي که از امامان نقل شده است ـ بسياري از شيوه‌هاي تربيتي ـ عقيدتي که بر اين جنبه انگشت مي‌گذارند، برخورد مي‌کنيم.

در قرآن کريم نيز آيات کريمه فراواني را مي‌يابيم که صفت عزت و کبريايي خداوندي را با رحمت و عطوفتش، قرين مي‌سازند و به عبارت زير، پايان مي‌يابند: «انه هو العزيز الرحيم» (سوره دخان ـ 42) (اوست که پيروز بخشاينده است.)

«خير الراحمين» (بهترين بخشندگان) يا: «کتب على نفسه الرحمة» (سوره انعام ـ 12) (که بر خويش بخشايش را برگمارده است.) و يا: «وربك الغنى ذوالرحمة» (سوره انعام ـ133) (و پروردگار تو بي‌نياز داراي بخشايش است.) و نيز اين آيات شريفه: « فقد جاءکم بينة من ربکم وهدى ورحمة» (سوره انعام ـ 157)( براستي برهاني از پروردگارتان و رهنمود و بخشايشي به شما رسيده است.)

«ان رحمة الله قريب من المحسنين» (سوره اعراف ـ 56) (… که بخشايش خداوند به نيکوکاران نزديکتر است.)

« فانظر الى آثار رحمة الله کيف يحيي الارض بعد موتها » (سوره روم ـ 50) (باري به آثار مهر خداوند بنگر که چگونه زمين را پس از مردن آن، زنده مي‌دارد.)

«قل يا عبادى الذين اسرفوا على انفسهم لا تقنطوا من رحمة الله» (سوره زمر ـ53) (بگواي بندگان من که با خويش گزافکاري کرده‌ايد، ازبخشايش خداوند نااميد نباشيد.)

«الرحمن على العرش استوى» (سوره طه ـ 5) (خداوند بخشنده، بر اورنگ فرمانفرمايي جهان، استيلا دارد.)

و حتي در سخت‌ترين و هراسناک‌ترين مواضع نيز ويژگي و صفت بخشندگي، مطرح مي‌شود: «وخشعت الاصوات للرحمن فلا تسمع الا همساً» (سوره طه ـ 108) (… و صداها در برابر خداوند بخشنده فرو مي‌افتند چنان که جز نواي آدمي از نفس‌ها، نمي‌شنوي.)

و بدين ترتيب، مسلمانان علاوه بر دو عنصر حق و عدالت ـ که بيش از هر چيز به معناي تعادل و توازن هستند، به دو عنصر ديگر يعني عشق و بخشندگي که به مفهوم نيکي فزاينده و دهش بيش از شايستگي است نيز ايمان دارند.

و اين چنين، با قوانين اساسي حاکم بر جهان هستي آشنا مي‌شويم: حق، عدالت، عشق (دوستي) و بخشندگي.

اسلام، پيامبر گرامي‌اش را به عنوان الگوي شايسته‌اي از اين حقايق ارايه داده و سنت و سيرت وي نيز همين اصول والا را در دل‌ها تعميق بخشيده است.

پيامبراکرم، بزرگترين نمود اين مفاهيم

اگر نگاهي به سيره و سنت آن‌حضرت (ص) بيندازيم، آن‌را آشکارا تجلي بخش اين حقايق يعني حق، عدالت، عشق و رحمت و او را به‌حق کامل کننده اخلاق والا (مکارم الاخلاق) و رحمتي هديه شده به بشريت، خواهيم ديد.

اين همان نکته‌اي است که طي عناوين و روايات آتي، مطرح خواهيم ساخت و لي پيش از طرح آنها، بهتر آن ديديم که فرازهايي از نهج البلاغه را خاطرنشان سازيم که حضرت علي (ع) طي آنها، استاد، معلم، پيامبر و محبوب خويش، رسول خدا(ص) را به باشکوه‌ترين اوصاف، وصف مي‌کند و مي‌گويد: «خداوند سبحان محمد (صلي الله عليه و آله و سلم) را مبعوث گرداند تا وعده خود را تحقق بخشيده و نبوتش را به پايان رسانده باشد؛ در مورد او از پيامبران گذشته عهد گرفته و ويژگي‌هايش که در کتب پيامبران گذشته قيد شده و مژده‌اش را داده بودند، مشهور بود.»[5] و درباره‌اش مي‌فرمايد: « فرمانت را چنان‌که شايد و بايد بجاي آورد و براي خشنوديت بيش از هرکس کوشش و شتاب کرد . در راهنمايي مردم دمي از پاي ننشست و هيچ‌گاه دستخوش سستي و زبوني نگشت؛ وحي و پيامت را از اين و آن ننهفت و پيمانت را از دل و جان پذيرفت؛ در اجراي دستورهايت پافشاري ورزيد تا آنجا که درون‌ها با پرتو آيينت روشن گرديد. راز آفرينش و هستي را به همه بياموخت و با فروغ تابناکش تاريکي‌هاي زندگي را برافروخت . آنان که در منجلاب فتنه و آشوب فرو رفته بودند، رو آمدند و آرام شدند و کساني که در ناداني غوطه مي‌خوردند، رهايي يافتند.»[6]

و در توصيف رفتارش مي‌فرمايد: «روشش ايستادگي و پايداري است و شيوه‌اش راهنمايي ونيکوکاري است،سخنش برنده و رساست و فرمانش روان و دادآساست.»[7]

و درباره‌اش (ص) مي‌فرمايد: «آن‌حضرت (صلي الله عليه و آله و سلم) در پند و اندرز نيکو، پافشاري زياد کرد و به اين روش ادامه داد و همگان را به عقل و حکمت و پند نيکو فراخواند.»[8]

و نيز مي‌فرمايد: «… تا اينکه خداوند محمد صلي الله عليه و آله را به پيامبري فرستاد و گواهينامه همه را به دست وي داد و او را فرمود که نيکوکاران را به پاس کردارشان مژده پاداش دهد و بدسگالان کج رفتار را از عذابش بترسند. در کودکي بهترين آفريدگان و در کهولت گرامي‌ترين همه مي‌نمود و سرشتش پاک‌تر از ديگر پاکان و بخششهايش بي سروصدا و بيش از آرزوي خواستاران بود.»[9]

و در جاي ديگر درباره آن‌حضرت (ص) مي‌فرمايد: «… برنامه زندگيش نيکوکاري است و آرزويش مرگ آميخته با رستگاري است، دنيا را جاي رنج بردن مي‌داند و قيامت را دادگاه و جاي حساب پس دادن و بهشت را پاداش خود و پاکان ديگر مي‌خواند …. باري اين فرستاده آزاده با پيدايش خود، مايهء نعمت و خوشي و آسايش آفريدگان گرديد.»[10]

و نيز مي‌فرمايد: « پزشکي دانا و آزموده مرهم‌هايش را فراهم آورد ونيشتر و ابزارهاي ديگرش را چنان‌که شايد و بايد آماده کرد و آنها را بر دل‌هاي کور و گوش‌هاي کر و زبان‌هاي لال نهاد.»[11]

« و محمد همانا بنده و فرستاده و برگزيده پاک اوست، فضل و بزرگواريش را به سنجش نشايد درآورد و نبودش را هيچ چيز جبران نتوان کرد، اين مرز و بوم پس از گمراهي و تاريکي به پرتو او روشن گشت و ناداني همگاني و جفاکاري و نابساماني از آن رخت بربست…»[12]

«او صلي الله عليه و آله و سلم بر روي زمين مي‌نشست و مي‌خورد و چون بنده، دو زانو روي زمين مي‌نشست و با دست خود، کفشش را وصله پينه مي‌کرد و پارگي‌هاي پيراهنش را مي‌دوخت . بر خر برهنه و بي‌پالان سوار مي‌شد و يک‌نفر ديگر را هم پشت سر خود مي‌نشاند.»[13]

«… خاتم پيامبران و امين وحي يزدان و مژده دهنده بخشش‌هاي او به نيکان و برحذرکننده تبهکاران از کيفرهايش در آن جهان.»[14]

زيباتر و پرشکوه‌تر از اين توصيف‌ها چيزي نمي‌توان يافت، همچنان‌که نمي‌توان هيچ‌کدام را بر ديگري ترجيح داد. اينک تنها برخي روايات در اين گستره را يادآور شده با توضيحي کوتاه و در مجموعه‌هايي با عناوين زير به عنوان نمودهاي کلي در زندگي آن‌حضرت، خاطرنشان مي‌سازم.

يکم: رحمت و عطوفت سنتي عام و با همگان

1ـ از آنحضرت روايت شده که فرمود: « وقتي خداوند، خلق را آفريد، در کتابش ـ که نزد او بر فراز عرش است ـ نوشت که رحمت و عطوفتم بيش از خشم من است.»[15] که مفهومي رايج در دعاهاي روايت شده از ائمه اهل بيت (عليهم السلام) است.

2ـ و از آن‌حضرت(ص) روايت شده که فرمود: « خداوند در روزي که آسمان‌ها و زمين را آفريد، يکصد رحمت را نيز آفريد که هر يک در لايه‌اي ميان آسمان و زمين است و از آن ميان رحمتي را براي زمين قرار داد که از آن، مادر بر فرزندش و نيز درندگان و پرندگان نسبت به يکديگر، رحمت مي‌آورند و روز رستاخيز که فرا رسد، آنرا با اين رحمت، کامل مي‌کند.»[16] و اين سنتي تکويني است و تشريع نيز هم ارز و هم‌سنگ با تکوين قرار دارد.

3ـ به نقل از ابن مسعود: « چنانست که پيامبرخدا(ص) را مي‌بينيم که داستان پيامبري را نقل مي‌کرد که قومش او را زدند و او در حالي که خون از چهره خود پاک مي‌کرد مي‌گفت: « پروردگارا! قوم مرا بيامرز که آنها نمي‌دانند»[17]؛ اين همان رحمت و عطوفتي است که حتي کافران متجاوز به ساحت پيامبر را در برمي‌گيرد.

4ـ "جابر بن سمرة" روايت کرده، مي‌گويد: « همراه با رسول خدا(ص) نماز نخست را به‌جاي آوردم، آن‌گاه آن‌حضرت (ص) نزد خانواده‌اش رفت، با او همراه شدم، دو فرزندش او را پذيرا شدند، در اين‌حال گونه‌هاي آن‌دو را يک به يک، دست نوازش کشيد. مي‌گويد: دست بر گونه من نيز کشيد و من در دستان او نسيم يا بويي [حس كردم] گويي دست خود را از کيسه چرمين عطاري، در آورده است.»[18]

5 ـ حضرت(ص) مي‌فرمايد: «مؤمنان را مي‌بيني که در محبت و مهرورزي نسبت به يکديگر، چون يک پيکرند که چو عضوي به درد آورد روزگار ـ دگر عضوها را نماند قرار.»[19] و اين‌گونه، مستحکم‌ترين و جالب‌ترين روابط محبت آميز مؤمنان برقرار مي‌گردد.

6ـ و نيز مي‌فرمايد (ص): « اگر کسي براي مردم نماز خواند [امامت کرد]، چندان به‌درازا نکشاند که در ميان آنها آدم ناتوان، بيمار يا سالخورده وجود دارد و اگر کسي به تنهايي نماز گذارد، هرچقدر خواست به‌درازا کشاند.»[20]

7ـ و "مالک بن الحويرث" روايت کرده، مي‌گويد: « ما که تني چند از جوانان هم سن وسال بوديم به حضور پيامبر (ص) رسيديم و مدت بيست شب نزد ايشان مانديم. آن‌حضرت گمان کرد دلمان براي خانواده‌مان تنگ شده است؛ از خانواده‌هاي ما جويا شد و هريک برايش گفتيم و او بسيار پر مهر و محبت بود و فرمود: نزد خانواده‌هاي خود بازگرديد و به آنان [آموزه‌هاي اسلام را] بياموزيد و همچنان‌که مرا در حال نماز ديديد، نماز بگذاريد و وقتي هنگام نماز فرا رسيد، يکي از شما به اذان بايستد و سپس بزرگترين شما، امامت نماز را بر عهده گيرد.»[21]

8 ـ «اسيران را به حضور پيامبر آوردند، در ميان آنها زني بود که پستان پر از شيري داشت و هرگاه کودکي در ميان اسيران مي‌ديد او را به شکم مي‌چسباند و شير مي‌داد. پيامبر(ص) فرمود: آيا به نظر شما، اين زن کودک خود را به آتش انداخته است؟ صحابه (رض) گفتند: نه و او مي‌تواند اين‌کار را نکند، حضرت فرمود: خداوند نسبت به بندگانش از اين زن به فرزندش، مهربانتر است.»[22]

9ـ در پي ماجراهاي "احد"، فرشتگان، آن‌حضرت را پيام دادند که اگر خواسته باشد، نفرينش بر دشمنان کارساز مي‌گردد . حضرت فرمود: « نه، فقط مي‌خواهم که خداوند از ميان آنان کساني را به دنيا آورد که تنها خداي را پرستش کند و کسي را شريک وي قرار ندهد.»[23]

10ـ رسول خدا(ص) فرمود: « در حالي که سگي چنان از تشنگي له له مي‌زد که در حال تلف شدن بود، دل يکي از روسپيان بني اسراييل به‌حالش سوخت و آن‌را آب داد و با اين‌کار آمرزيده شد.»[24]

11ـ "اسامة بن زيد" روايت کرده مي‌گويد: « پيامبرخدا (ص) مرا مي‌گرفت و بر روي پايش مي‌نشاند و حسن بن علي[ع] را روي پاي ديگرش مي‌نشاند و سپس هر دو پا را به‌هم نزديک کرده، مي‌فرمود: «پروردگارا بر آنان رحمت آور که من نيز با آنان مهرباني مي‌کنم.»[25]

12ـ آن‌حضرت (ص) بر جنازه‌اي نماز گذارد و فرمود: « خداوندا او را بيامرز و بر وي رحمت آور.»[26]

13ـ مي‌فرمود: « من، "محمد" و "احمد" و …، "گردآورنده" و "پيامبر توبه" و "پيامبر رحمتم".»[27]

14ـ نيز فرمود: «خداي رحمت کند کسي را که در خريد و فروش و داوري، روادار باشد.»[28]

15ـ فرمود (ص): « خداوند کسي را که به مردم رحم نمي‌کند، رحم نمي‌نمايد.»[29]

16ـ به آن حضرت گفتند: «اي رسول خدا! مشرکان را نفرين کن، فرمود: «من نفرين کننده مبعوث نشده‌ام بلکه رحمتي براي جهانيان هستم.»[30]

و بدين‌گونه است که رحمت و عطوفت اسلامي شامل همه خلق و حتي همه جهان هستي مي‌شود و اين هماني است که از عبارت "بسم الله الرحمن الرحيم" در قرآن مجيد و در پي حديث مربوط به سرآغازي همه چيز به‌نام خدا و توصيف خداوند متعال به رحمن و رحيم (بخشنده و مهربان) مي‌توان فهميد؛ اين رحمت و عطوفت شامل کافران متجاوز هم مي‌شود و همه روابط اجتماعي اسلامي ميان مؤمنان را در بر مي‌گيرد و بر فرزندان و جوانان جاري مي‌شود و حيوانات را نيز شامل مي‌گردد و بنابراين دربر گيرنده همه چيز است و مسلمان آگاه، در واقع انساني است که نسبت به همه چيز [ و همه کس]، رحيم و مهربان است.

دوم: احسان و ايثار، نمودهاي رحمت

با نگاهي به سنت و سيرت پيامبراکرم (صلي الله عليه و آله وسلم) [احسان وايثار] به گستردگي رحمت و عطوفت گسترده‌اند؛ با نگاهي به مجموعه احاديث زير، اين امر روشن‌تر مي‌گردد:

1ـ پيامبراکرم (ص) فرمود: « نيکي کردن به هر انسان يا حيوان زنده‌اي، اجري دارد.» و امام زين العابدين (عليه السلام) با استناد به همين حديث، اطعام گروهي از خوارج يعني "حروري‌ها" را ـ که دشمنان سرسخت اهل بيت (عليهم السلام) بشمار مي‌رفتند ـ جايز دانست.[31]

2ـ پيامبر(ص) فرموده است: « هرکارنيکي، صدقه است.»[32]

3ـ به نقل از ابوذر (رضوان الله تعالي عليه) روايت شده که مي‌گويد: پيامبر اکرم(ص) به من فرمود: «هيچ کار نيکي را دست کم مگيريد ولو اينکه با برادر خود، با روي گشاده روبرو شويد.»[33]

4ـ فرمود (ص): « مسلمان برادر مسلمان است؛ او را ستم نمي‌کند و رهايش نمي‌سازد و هرکس به‌دنبال برآوردن نيازهاي برادرش بود، خداوند نيازهايش را برطرف مي‌سازد و هرکس گرهي از کار مسلماني بگشايد خداوند در روز قيامت گره‌اي از گره‌هاي قيامت را برايش مي‌گشايد و هرکس مسلماني را پوشش دهد، خداوند در روز قيامت او را مي‌پوشاند.»[34]

5 ـ آن‌حضرت(ص) فرمود: «مؤمن آيينه مؤمن است؛ مؤمن برادر مؤمن است، هواي او را دارد و در غيابش از وي دفاع مي‌کند.»[35]

6ـ رسول خدا(ص) فرمود: « "اشعري‌ها" هرگاه بيوه شوند يا خوراک خانواده‌هاي آنها کاستي گيرد، هر آنچه را دارند يکجا گرد مي‌آورند و سپس با پيمانه‌اي واحد، آن‌را ميان خود به طور برابر تقسيم مي‌کنند؛ آنها از من و من از آنهايم.»[36]

7ـ مي‌فرمايد(ص): « غذاي دو نفر براي سه نفر و غذاي سه نفر براي چهار نفر بسنده است.»[37]

8 ـ فرمود(ص): « چهل خصلت است که برترين آنها هديه کردن بز [براي استفاده از شير آن] است، هرکس به اميد رسيدن به ثواب آن يکي از خصلت‌ها را دارا باشد، خداوند او را وارد بهشت مي‌گرداند.»[38]

9ـ آن‌حضرت(ص) فرمود: «آنهايي که به کار بيوه‌زنان و مستمندان رسيدگي کنند، همچون مجاهدان راه خدايند.»[39]

10ـ فرمود(ص): «بندگان شما، برادران شمايند.»[40]

11ـ فرمود(ص): «هرکس خوش دارد خداوند در هنگامه روز قيامت به ياريش بشتابد، گره از کار کسي بگشايد.»[41]

بدين ترتيب، مسلمان پيرو پيامبر خدا(ص)، تبديل به بشري نيکوکار مي‌گردد و به هر انسان يا حيوان زنده‌اي نيکي مي‌کند و به هرکار نيکي هرچند کوچک يا اندک اقدام مي‌نمايد و با خوشي‌ها و ناخوشي‌هاي برادرش زندگي مي‌کند و به او چون آينه‌اي براي خود، مي‌نگرد و همچون "اشعري‌ها"، نان خود را با ديگران تقسيم مي‌کند و به داد بيوه زنان و مستمندان مي‌رسد؛ پيامبرخدا(ص) نيز خود چنين بود و در اوج اين صفات، قرار داشت.

سوم ـ برخي صفات آن‌حضرت(ص): بزرگداشت، بخشش، سخن نيکو، مدارا و خوش گماني

اينها همه نمودهايي از عاطفه و محبت و مهر پيامبري‌اند. با هم نگاهي به اين احاديث شريف مي‌اندازيم:

1ـ از امام جعفرصادق (ع) از جابربن عبدالله (رض) روايت شده که رسول خدا(ص) در عرفه، طي سخنراني براي مردم، فرمود: « خون و مال شما چون حرمت اين روز و اين ماه و اين مکان، بر شما حرام است.»[42]

2ـ در روايت ديگري، در همين مقام، فرمود(ص): « در مورد زنان خويش، از خداي بترسيد که شما آنان‌را با امان الهي گرفتيد و به نام خدا، حلالتان گشتند.»[43]

3ـ فرمود(ص): « در مورد زنان سفارش به نيکي کنيد.»[44]

4ـ فرمود(ص): « هرکس هم پيماني را بکشد، بوي بهشت را نخواهد شنيد، بوي بهشت از فاصله چهل سال شنيده مي‌شود.»[45]

5 ـ آن‌حضرت (ص) به رزمندگان سفارش مي‌فرمود: « بجنگيد ولي خيانت مکنيد، زياده روي نکنيد، [کشته‌ها را] قطعه قطعه نکنيد و نوزادان را نکشيد.»[46]

6ـ آن‌حضرت(ص) به "أبوهريره" فرمود: «سلام را آشکار کن و سخنت را نيکو گردان و صله رحم به‌جاي آور و شب‌ها پيامبر نگام که مردم خوابند، نماز به‌جاي آور که وارد بهشت خواهي شد.»[47]

7ـ پيامبر(ص) فرمود: «سخن نرم، صدقه است.»[48]

8 ـ پيامبر(ص) فرمود: «ما در برابر گروهي خندانيم ولي در دل، آنان‌را نفرين مي‌کنيم .»[49]

9ـ پيامبر(ص) فرمود: « مداراي با مردم، صدقه است.»[50]

بدينگونه است که مي‌بينيم آن‌حضرت به بزرگداشت انسان ـ هر که باشد ـ فرامي‌خواند و ميان مؤمنان احترام و سلام و امان مي‌گستراند و در مورد زنان سفارش به نيکي مي‌نمايد و فرمان مي‌دهد تا حقوق هم‌پيمانان رعايت گردد و آداب انساني جنگ رعايت شود و صفات والايي چون صلح دو جانبه، سخنان نيکو، صله رحم و نماز خاشعانه در دل شب و سخن نرم و سرانجام مدارا با کساني که از آنان بدشان مي‌آيد، در جامعه اسلامي، گسترش پيدا کند که امروزه، بيش از هر زمان به اين‌ها نياز داريم.

چهارم: پيامبر اکرم در لحظات دشوار، از عواطف انساني ياري مي‌جست

در نگاهي به رفتار و منش پيامبرخدا (ص) مي‌بينيم که آن‌حضرت سرشار از عاطفه و مهر و مشارکت دهي ياران در همه کارها و برانگيختن شور و نشاط آنهاست، به‌گونه‌اي که در پي اين برخورد پيامبر، دشواري‌هاي راه را به‌فراموشي مي‌سپارند و به سمت فداکاري وايثار، کشانده مي‌شوند، خليفه سوم، "عثمان بن عفان"، دراين باره مي‌گويد: « به‌خدا سوگند که ما در سفر و حضر با پيامبر خدا(ص) همراه بوديم، او از بيماران ما عيادت مي‌فرمود، جنازه‌هاي ما را تشييع مي‌کرد، همراه ما در جنگ‌ها شرکت مي‌کرد و با کم و زيادمان مي‌ساخت و شريک مي‌شد.»[51]
و در روايتي از امام صادق (ع) آمده است: «مستمندان و بينوايان، شبﻫا در مسجد مي‌ماندند، يک شب آن‌حضرت (ص) در مسجد و در کنار منبر با ايشان از ظرف مخصوص افطار خود افطار کرد و تعداد سي نفر مرد از آن [ظرف] افطار کردند و سپس به نزد همسرانش رفت و آنها نيز سير شدند.»[52]

آن‌حضرت با ياران خود در کار کندن خندق به کارهاي سختي مي‌پرداخت که اي بسا يکي از عوارض آن، گرسنگي شديد بود.

از امام رضا عليه‌السلام از پدران آن‌حضرت به نقل از اميرالمؤمنين علي(عليهم السلام) روايت شده که مي‌فرمايد: « و در کندن خندق، همراه پيامبر اکرم (ص) بوديم که حضرت فاطمه همراه با تکه‌اي نان حاضر شد و آن‌را به پيامبرخدا(صلي الله عليه و آله وسلم) داد، حضرت (ص) فرمود: اين تکه نان براي چيست؟ حضرت فاطمه گفت: يک قرص نان براي حسن و قرصي ديگر براي حسين پختم و اين تکه را براي شما آوردم، پيامبر فرمود: «اي فاطمه اين نخستين خوراکي است که از سه روز پيش، وارد شکم پدرت شده است.»[53]

پرشکوه‌ترين جنبه رفتار آن‌حضرت (ص)، اين بود که ايشان، در مواقع حساس برخوردي عقيدتي ـ عاطفي داشت و همه را به وجد مي‌آورد و شور و هيجاني در دلها ايجاد مي‌کرد و آنانرا به فداکاري و ايثار، سوق مي‌داد.

حضرت علي (عليه السلام) آنچنان‌که در "نهج البلاغه" آمده است، مي‌فرمايد: « با رسول خدا ـ که آفرين بر او و تبارش باد ـ روانه کارزار مي‌گشتيم و در راه حق، پدران و برادران و عموهايمان را مي‌کشتيم. اين رفتار ايمان و فرمانبرداري و پايداري ما را بيشتر نشان مي‌داد و بردباريمان را در برابر رنج و تلاشمان در جهاد با بدکيشان، مي‌افزايد . هريک از ما مردانه به حريف خود مي‌تاخت و دليرانه با آن گمراه، به نبرد مي‌پرداخت و مي‌کوشيد به او دست يازد و از جام مرگ سيرابش سازد؛ در اين گير و دار، گاهي حريف را از پا در مي‌آورديم و گاهي از او شکست مي‌خوريم چون پروردگار استواري ما را بديد و درستکاريمان را بسنجيد دشمن را خوار و ما را پيروز گردانيد.»[54]

ما بر دو صحنه از اين صحنه‌ها به عنوان دو نمونه بسيار جالب ـ که البته همه صحنه‌ها و مواضع آن‌حضرت(ص) جالب و پرشکوهند ـ انگشت مي‌گذاريم:

صحنه اول: "حمراء الاسد"

در تاريخ آمده که قريش، در پي کشتار و شکستي که در جنگ احد بر لشکريان اسلام تحميل کردند، سرخوش از اين پيروزي، صحنه نبرد را ترک گفتند و هنگامي که به‌جايي به نام "الروحاء" رسيدند، متوجه شدند و در واقع برخي شياطين چنين القا کردند که قادر نيستند از اين پيروزي، آ‌ن‌گونه که بايد و شايد بهره برداري کنند، لذا و به گفته فرمانده آنها "ابوسفيان" تدارک آن‌را ديدند که به مدينه بازگردند و مسلمانان را قتل عام نمايند . اين اخبار به گوش پيامبراکرم(ص) رسيد و آن‌حضرت شروع به بسيج مسلمانان و تدارک نبرد و تشويق و تحريک آنها به جنگ کرد و شديدترين و قوي‌ترين عواطف مکتبي رادر آنان برانگيخت و خود نيز همراهشان گرديد. آنها نيز به رغم زخم‌ها وضربه‌هايي که خورده بودند، همچون شيران زخمي به همراه پيامبر زخمي، به حرکت در آمدند و به منطقه‌اي رسيدند که آنرا "حمراء الاسد" مي‌ناميدند. آنها آماده هرگونه فداکاري و ايثاري در راه عقيده خود بودند . "ابوسفيان" اين موضوع را دانست و متوجه گرديد که اين گروه برانگيخته و فدايي را نمي‌توان شکست داد . وقتي "معبد الخزاعي" را ديد از او پرسيد که پشت سر تو چيست؟ گفت: «به‌خدا سوگند که محمد و يارانش را در حالي ترک گفتم که آنها در آتش ديدار [ و جنگ با شما] مي‌سوختند»؛ در "سيره ابن هشام" [پاسخ معبد الخزاعي اين‌گونه] آمده است : « محمد و يارانش به‌اتفاق گروهي که در آتش برخورد با شما مي‌سوزند، به‌دنبال شما هستند، کساني که در آن‌روز از وي روي برگرداندند و از کرده خويش پشيمان گشتند، چنان کينه شما را در دل دارند که هرگز مانند آن‌را قبلاً نديده بودم.»[55]

و بدين‌گونه ترس و وحشت را در دل ابوسفيان وارد کرد و اين يک نيز، گروهي را به فرماندهي "عبدالقيس" با نامه‌اي نزد پيامبر(ص) فرستاد و به اطلاع آن‌حضرت رساند که از تصميم خود منصرف گشته است، پيامبر(ص) فرمود: «سوگند به‌خدايي که جانم به‌دست اوست، چنانشان ساخته بودم که اگر به خواسته خود جامه عمل مي‌پوشاندند [دشمنان]، چون ديروز گذشته‌شان مي‌شدند» آن‌گاه آيهء «حسبنا الله و نعم الوکيل» را تکرار کرد و بدين ترتيب با آموزه‌هاي قرآني در سوره انعام و نيز در ده‌ها آيه‌اي که هريک درس‌هايي پس از شکست نبرد "احد"، به مسلمانان دادند و آنان‌را به عزيمت و روحيه جنگندگي و بسيج امکانات و تعميق مفاهيم ارزشي، فراخوانده‌اند، همراهي نشان داد. از جمله درس‌هاي ياد شده، اين آيه کريمه است: «الذين قال لهم الناس ان الناس قد جمعوا لکم فاخشوهم فزادهم ايمانا وقالوا حسبنا الله ونعم الوکيل * فانقلبوا بنعمة من الله وفضل لم يمسسهم سوء واتبعوا رضوان الله والله ذو فضل عظيم » (سوره آل‌عمران:174ـ173) (کساني که مردم به آنان گفتند: مردم در برابر شما همداستان شده‌اند، از آنها پروا کنيد! اما بر ايمانشان افزود و گفتند: خداوند ما را بس و او کارسازس نيکوست * پس با نعمت و بخششي از خداوند بازگشتند؛ هيچ بدي به آنان نرسيد و در پي خشنودي خداوند بودند و خداوند داراي بخششي سترگ است.) اين آيات و درس‌ها، مسلمانان را چنان پرورش داده‌اند که با ياري گرفتن از خدا و توکل بر او، تهديدها را تبديل به فرصت‌هايي براي خود کنند.

در صفحات تاريخ، قهرماني‌هاي ياران آن‌حضرت(ص) در قالب باشکوه‌ترين شکل به تصوير کشيده شده است؛ از جمله: « "ضميرة بن سعيد" به نقل از مادربزرگ خود که در جنگ "احد" آب به رزمندگان مي‌داد، نقل مي‌کند که گفته از رسول خدا(ص) شنيدم که فرمود: مقام "نسيبة دختر کعب" از مقام فلان و بهمان بالاتر است؛ او اين زن را مي‌ديد که در آن‌روز سخت‌ترين جنگ‌ها مي‌کرد و پيراهن برکمر بسته بود و سرانجام سيزده زخم بر تنش وارد شده بود.»؛ وقتي اين زن بر بستر مرگ افتاد من از جمله کساني بودم که او را شستشو مي‌دادم و زخم‌هايش را يک يک مي‌شمردم و آنها را سيزده زخم يافتم؛ او مي‌گفت: من به "ابن قميئة" نگاه مي‌کنم و در حالي‌که بر شانه‌اش مي‌زد و سخت‌ترين زخم نيزهمين زخم بود که به مدت يک‌سال آن‌را مداوا مي‌کرد. آن‌گاه منادي پيامبر(ص) ندا سر داد: پيش به سوي "حمراء الاسد"! و اين زن پيراهن خود را بر زخم‌هايش بست ولي از شدت خونريزي، نتوانست [با ياران پيامبر] همراهي کند.»[56] شور و هيجان پيامبر(ص) آنچنان زياد بود که در خبر آمده که فرمود: « سوگند به آن‌کس که جانم به‌دست اوست، اگر کسي مرا همراهي نکند، خود به تنهايي خواهم رفت.»[57]

از جمله باشکوه‌ترين فراز آنست که آن‌حضرت (ص) به منادي خود فرمان داد که ندا سر دهد: «رسول خدا به شما فرمان مي‌دهد در جست‌وجوي دشمن خود برآييد و تنها کساني ما را همراهي کنند که ديروز در جنگ شرکت داشتند.» و در پاسخ، "سعد بن خضير"(رض) که هفت زخم بر تن داشت و در صدد مداواي آنها بود، مي‌گويد: سمعاً و طاعة لله و رسوله!! و سلاح برگرفت و منتظر التيام زخم‌هايش نشد.»

وقتي نداي پيامبر(ص) به گوش اين دو مسلمان مجروح مي‌رسد، يکي از ايشان به ديگري مي‌گويد: به‌خدا سوگند اگرهمراهي حتي يک جنگ با پيامبر را از دست دهيم، باخته‌ايم.» و همچنان که يکي ديگري را مي‌کشاند و به تناوب، هرکدام ديگري را بر دوش مي‌کشيد، پيامبر را همراهي کردند.»[58]

صحنه دوم: پس از جنگ هوازن

در اينجا تأملي در نحوه برخورد آن‌حضرت (ص) با حالت ضعف و رخوتي مي‌کنيم که در پي اقدام وي در مورد تقسيم و توزيع اموال [غنيمتي] "بني هوازن"، نزد برخي مسلمانان پديد آمد . آن‌حضرت (ص)، از اين اموال غنيمتي، بخش بزرگي را به اهالي مكه داد که در آغاز زندگي مکتبي [اسلامي] خود با وي در اين جنگ شرکت کردند و در حالي که خود سردمدار کافران بودند، با کافران جنگيدند؛ اين بخشش [سخاوتمندانه]، در واقع، داراي انگيزه‌هاي اجتماعي و سياسي بالايي بود و سعي داشت دل‌هاي آنان‌را به‌دست آورد و تفاوت زندگي بهره کشانه جاهلي و زندگي عزّت‌آميز اسلامي را به ايشان، خاطر نشان سازد. منافقان در ميان انصار شايع کردند که آن‌حضرت(ص)، خويشان خود را ديد و جانب آنها را گرفت و اين شايعه، حالت ضعف زيادي در ميان مسلمانان انصار [مسلمانان مدينه] ايجاد کرد و چنان پخش شد که موجي از پرسش و خشم را به‌دنبال داشت. اين وضعيت در جامعه‌اي که رسول خدا(ص) در صدد تأسيس آن بود و رسالت بزرگ خود به جهانيان را با اعتقاد راسخي بر آن استوار مي‌ساخت بر آن‌حضرت سخت گران آمد . لذا آنها را گرد آورد و اين گفت‌وگو ميانشان صورت گرفت:

پيامبر (ص) فرمود: « اي گروه انصار! اين چه سخني است که از سوي شما شنيدم و اين چيست که به دل گرفته‌ايد؟ مگر گمراه نبوديد و خداوند شما را هدايت نکرد؟ مگر نيازمند نبوديد و خداوند شما را بي‌نياز نساخت؟ مگر دشمن همديگر نبوديد و خداوند دل‌هاي شما را به‌هم نزديک نساخت؟ انصار گفتند: آري، اي رسول خدا، هر کاري مي‌خواهي بکن و به هرکس مي‌خواهي ببخش. حضرت (ص) فرمود: چرا پاسخم نمي‌گوييد اي گروه انصار؟ انصار پاسخش گفتند: چه پاسخي بدهيم اي رسول خدا؟ خداوند و پيامبرش هرکاري کنند نيکو کرده‌اند.

حضرت (ص) فرمود: به‌خدا سوگند که اگر خواسته باشيد مي‌گوييد و راست مي‌گوييد و باورتان مي‌کنم که بگوييدهمگان تو را دروغگويت خواندند ولي ما تورا باور کرديم، همگان رهايت کردند ولي ما به ياريت شتافتيم، و تو آواره و بي‌خانمان بودي ولي ما به‌تو پناه داديم و مستمند بودي و نيازت را برآورده کرديم ….

و پس از اين سخنان، افزود (ص): « اي گروه انصار! اينک به پشيزي از مال دنيا چشم دوخته‌ايد که گروهي اسلامشان را بدان گره زده‌اند ولي من اسلام را به ارمغان شما آورده‌ام . آيا راضي مي‌شويد که گوسفندان و شتران را به‌دست آوريد ولي با رسول خدا به همان عهد گذشته بازگرديد؟ سوگند به آن‌کس که جان محمد به‌دست اوست، اگر هجرت نبود، من نيز يکي از انصار مي‌بودم و اگرهمه مردم راهي را بپيمايند و انصار راه ديگري را بپيمايند، من همان راه انصار را برخواهم گزيد؛ پروردگارا! انصار و فرزندان انصار وفرزندان فرزندان انصار را رحمت آور. دراينجا بود که "انصار"، بشدت تحت تأثير قرار مي‌گيرند و احساساتشان برانگيخته مي‌شود و گريه‌کنان اعلام مي‌کنند که آنها از نحوه تقسيم [غنايم جنگي] از سوي رسول خدا(ص)، راضي‌اند.»[59]

در اينجا ديده مي‌شود که وضعيت کاملا خطرناکي مطرح بود زيرا کمترين همسويي با پيش زمينه‌هاي عقيدتي که به آنها ايمان داشتند و نيز با تجربه‌هاي قبلي که از حضور نسبتاً طولاني با پيامبراکرم (ص) داشتند و ديدشان نسبت به آنحضرت به عنوان عادل‌ترين و آگاه‌ترين انسان، نداشت.

براي چيره شدن بر اين وضع، دو راه حل وجود دارد: يکي در بعد بلند مدت يعني انگشت گذاردن بر عقيده و رفع همه‌گونه شائبه‌هاي ضعف نفس انساني وديگري در بعد جاري و حل موضعي مسئله، . راه حل دوم بيشتر بر جنبه‌هاي عاطفي تکيه دارد؛ چه آن‌حضرت خطاب به ايشان مي‌گويد: « اي گروه انصار! آيا راضي مي‌شويد که مردم گوسفندان و شتران را بگيرند و شما نيز با رسول خدا به شتران خود بازگرديد؟ و پيش از اين سخن، سخناني مدح آميز از انصار و موضع آنان در برابر رسالت و نيز ستايش از موضع مکتبي ايشان به زبان آورد و چنان عواطف و احساساتشان را برانگيخت و آنها را تحت تأثير قرار داد که گريه کنان، اظهار داشتند که از تقسيم غنايم جنگي از سوي پيامبر خدا، راضي و خشنودند.

مطرح ساختن نمونه‌هاي ديگري از اين برخوردها، به درازا مي‌کشد لذا به همين اندازه بسنده مي‌کنيم و از خداوند عزوجل مسئلت داريم که ما را در اقتداي به رسول خدا و اجراي احکام دين مبين اسلام، توفيق عنايت فرمايد.

 




بازدید : 10 تاریخ : یکشنبه 23 مهر 1396 زمان : 15:25 نویسنده : admin نظرات ()

gl/l (1161)

 

gl/l (1161)

مقدمه

پیش از طلوع دوران تاریخ و ایجاد حکومت های مرکزی توسط مادها و پارسی ها ,فلات ایران مسکن طوایف و مردمانی بوده است که با تمدن اقوام آشور , بابل و ایلام آشنایی و ارتباط داشته اند و بدین گونه از تمدن و فرهنگ عصر خود بهره مند نبودند ساکنان اولیه و بومی این سرزمین که مدت ها پیش از هجوم مهاجران آریایی زبان در غارها سکونت داشتند , دارای فرهنگ وتمدنی بودند که آریایی ها به توسعه و تکامل آن پرداختند .بر اثر هجوم اقوام مختلف د رهزاره ی اول پیش از تاریخ از جمله هجوم و استیلای اقوام دیگر آریایی و قبایل سکائی و تسلط دولت های بزرگی چون دولت آشوریان که مردمی مهاجم و جنگجو بودند آثاری در این منطقه بر جای ماند که تمدن و هنر خاص ایرانی را به وجود آورد و بر فرهنگ و تمدن جهان نیز تاثیر گذاشت و به بیان دیگر زیربنای فرهنگ و فنون سایر اقوام ملل را فراهم آورد.

رستاخیز هنر ایران به سبب عشق و علاقه ی این دسته از مردم پرتلاش و ایثارگر نسل به نسل در هر رشته دوام یافت و این حماسه ی ملی که یکی از شاخه های بزرگ آن هنر فلزکاری است , در طول تاریخ چند هزار ساله ی این سرزمین تکوین یافت و ثمرات پربار آن در فرهنگ و تمدن ایران موجب افتخار و سربلندی فرزندان ایران زمین شد.

هنر فلزکاری که از از ادوار کهن به علت وجود کانی های بسیارغنی و پر بار فلز در ایران پیوسته با زندگی مردم ایران شریک و دمساز بود , تا اواخر دوره پرشکوه سلاطین صفوی دوام یافت.

تاریخچه فلزکاری در ایران

مردم تمدن‌های نخستین درهً رودخانه‌های بزرگ مصر، بابل، هند و سیردریا با تمام پیشرفتهایی که داشته‌اند نتوانستند اولین فلزکاران جهان باشند.

شواهد و مدارک باستانشناسی این نکته را تائید می‌کند که شمال و مرکز ایران جزو قدیمی‌ترین مراکز صنایع فلزکاری جهان بوده است. آشکار است که بشر تنها در سرزمینی می‌توانست به سودمندی فلز پی ببرد که در آن فلزات و کانیهای آنها وجود داشته باشد. ایران از لحاظ طبیعی دارای ذخایر بزرگی از کانیها است. مردم تمدن‌های نخستین درهً رودخانه‌های بزرگ مصر، بابل، هند و سیردریا با تمام پیشرفتهایی که داشته‌اند نتوانستند اولین فلزکاران جهان باشند. حفاریهای اخیر نشان داده است که فعالیتهای فلزکاری در تمدنهای کشورهای پیش گفته شده نسبتا دیر شروع شده است.

پیشینه

رشته کوههایی که از توروس در ترکیه تا کرانه‌های جنوبی دریای مازندران کشیده می‌شود سرشار از انواع کانی‌ها و سوخت بود و دانش فلزکاری از آنجا به مراکز دیگر در آسیا، افریقا و اروپا گسترش یافت. در شمال ایران یک رشته معادن مس از قفقاز تا پامیر کشیده شده است. ابن حوقل، جغرافی دان عرب از معادن مس کان صبی زاوه، سبزوار و فخر داود نزدیک مشهد و بخارا در فرارود صحبت می‌کند. معادن مس کاشان، انارک، اصفهان و بخارا برای خلفای اسلامی مقارن قرن نهم مسیحی بسیار با اهمیت بود، زیرا از این معادن هر ساله بیش از ۱۰۰۰۰ دینار خراج حاصل می‌‌گردید.

می‌توانیم چنین تصور کنیم که صنعتگران قدیم برای به دست آوردن مس انواع سنگهای فلزی را آزمایش کرده‌اند و بدین ترتیب تصادفاً آلیاژهای مس را تولید کرده اند. در نیمهً دوم هزارهً سوم پیش از مسیح استعمال فلز رو به افزایش گذاشت. از گورستان شوش، تپه حصار، تپه گیان و تپه گئوی ابزار مفرغی و زینت آلات مفرغی و نقره‌ای زیاد به دست می‌آید. گذار از عصر سنگ به مس بسیار تدریجی بود ولی در ایران عصر مفرغ در ۲۰۰۰ سال پیش از مسیح بخوبی پیشرفت کرده بود. بطوری که از روایات آشوریان برمی‌آید ایران در هزارهً اول پیش از مسیح محل تهیه فلزات مختلف بود. کاربرد روزافزون آهن در هزارهً اول در بنیاد اقتصادی جامعه اثر بسیاری داشت.

لرستان

اگر درباره مفرغهای لرستان، که در نواحی کوهستانهای باختری ایران است، مختصری گفتگو نشود، شرحی که ما در بالا دربارهً مفرغ و آهن ایران داده ایم، کامل نخواهد شد. تقریبا از سال ۱۹۳۰ به بعد تعداد زیادی اشیاء فلزی زیبا در بازار عتیقه فروشان جهان ارائه می‌‌شد که توسط خاک برداران غیر مجاز قاچاق گورستانهای قدیمی پیدا شده بود، این عده توجه کرده بودند که مقبره‌هایی که دور و بر آنها به دقت با سنگ مفروش شده دارای زیور آلات و هدایایی است که با مردگان روزگاران کهن، که تا کنون تمدن آنها ناشناخته مانده است، دفن شده اند. طرح و هنرهای دستی که روی این اشیاء بکار رفته چنان زیبان و دل انگیز و عالیست که کارشناسان را به شگفتی آورده است.

پاره‌ای از این اشیا دارای حروف آشوری است که تاریخ و ساختشان را کاملاً مشخص می‌کند. چند تا از آنها متعلق به سدهً دوازدهم و دهم پیش از مسیح است، اما بیشتر به سده‌های هشتم و هفتم پیش از مسیح تعلق دارند. در فرهنگ مادی جهان باستان به ندرت می‌توان قطعاتی مانند مفرغهای لرستان دارای طرح و ترکیبی چنین پیچیده و پیشرفته یافت. نفوذ زیاد تمدن آشوریها، هیتیتها، حورانیها و حتی سکاها را می‌توان در این اشیا دید؛ ولی شکل و چهرهً بسیاری از طرحهای تپه سیلک نیز در آنها به خوبی نمایان است.با این حال آنچه همه باستان شناسان و متخصصان آثار باستانی بدان اذعان دارند استقلال و یگانگی هنر فلزکاری لرستان باستان در قیاس با تمدن‌های همزمان یا همجوار کاسیها است. هنرمندان و صنعتگران لرستان در مفرغ ریزی استادی تام یافته و همچنین فن آهن کاری را هم آغاز کرده بودند. گویا بسیاری از اشیاء مفرغی به شیوهً ریخته گری دقیق با قالبگیری مومی ریخته شده است. این اشیا از لحاظ نمایاندن جزئیات کار، شکل و زیبایی چنان هستند که تنها با شیوهً ریخته گری بالا می‌توان آنها را تهیه کرد.

مادها

از مادها که در سدهً هفتم پیش از مسیح در شمال ایران به پادشاهی رسیده‌اند کارهای فلزی خیلی کمی به یادگار مانده ست، گر چه پاره‌ای از اشیاء فلزی که اخیرا از آذربایجان بدست آمده، ظاهراً بازگو کنندهً این معناست که نفوذ سکاها به تدریج کاسته شده و سبک مادها در این دوره جایگزین آن شده است. هنگامی که بین سالهای ۵۵۹ و ۵۳۰ پیش از مسیح، کوروش کبیر سلطنت ماد و پارس را یکی کرد، نخستین شاهنشاهی بزرگ را بوجود آورد. این شاهنشاهی در زمان داریوش اول به اوج خود رسید. در آن هنگام مرحلهً نوی از هنرهای صنعتی پدید آمد و مواد خام از همهً گوشه‌های کشور می‌‌رسید و نیز صنعتگران سایر کشورها به سوی کاخهای شوش و تخت جمشید سرازیز شدند. این پیشرفت تازه در لوحهً یادبودی که بعنوان " فرمان بنیاد شوش " تهیه شده است به خوبی دیده می‌شود، این لوحه در مورد فلزات حاکی است که: زر از ساردیس و بلخ آورده شده و در اینجا ساخته شده است … و سیم و مس از مصر … زرگرانی که روی طلا کار می‌‌کردند مادها و مصریها بودند.

پارت‌ها و ساسانیان

پس از سقوط شاهنشاهی هخامنشی در حلمه اسکندر، جانشینان اسکندر مقدونی، سلوکیها، از اتحادی که در جهان متمدن آن روز تحت سلطهً تمدن یونان بوجود آمده بود، ثروتمند شدند. آنها راه‌های تجاری میان هند و چین و مدیترانه را در اختیار گرفتند. ایران آهن و مس و قلع و سرب را از معادن دولتی صادر می‌‌کرد و فولاد هند که از طریق ایران فرستاده می‌‌شد، برای بازرگانان ایرانی متضمن سود هنگفتی بود. در مدت پادشاهی پارتها (۲۵۰ پیش از مسیح تا ۲۲۴ پیش از مسیح) روم در تجارت فلزات عامل اقتصادی مهمی به شمار می‌‌رفت که تمام تولید ایران را به اضافه کالاهای عبوری از هند به خود اختصاص می‌‌داد. سکه‌های نقره پارتها باید مقادیر بسیار زیادی ضرب شده باشد. هنگامی که نویسنده پیش از جنگ جهانی دوم در ایران می‌‌زیست، سکه‌های چهار درهمی پارتی در مناطق دورافتاده به عنوان پول بکار برده می‌‌شد؛ آن هم فقط از لحاظ مقدار نقره‌ای بود که در آن وجود داشت. دودمان ساسانی پس از پارتها روی کار آمدند (۲۲۴ – ۶۵۶ میلادی) تمدن و هنر و صنایع دستی هخامنشی را زنده کردند. فراورده‌های فلزی ساسانیان در روزهای تیره و تار عصر تاریک اروپا به ویژه از طریق بیزانس به آن قاره وارد شد و به گونه‌ای که روش فنی ما را تحت نفوذ قرار داد. آنچه را که ما امروز هنر اسلامی می‌‌نامیم در اصل بر پایهً سنت و مهارت و استادی صنعتگران ساسانی است.

دوره اسلامی

در آغاز سدهً نهم میلادی اکثر ایرانیان مسلمان شده بودند. اسلام نیروی الهام بخش جدیدی شد. نفوذ ایرانیان در صنعت و هنر با عناصر بیزانسی در بغداد به هم آمیخت و در سراسر قلمرو اسلام گسترش یافت؛ و از یک طرف از خاورمیانه تا اسپانیا و از سوی دیگر در آسیا تا مرزهای چین و هند کشیده شد. در عوض هنر ایرانی از سبکها و روشهای کشورهایی که در آن نفوذ کرده بود توانگر و برخوردار گردید و حامیان درجه اول صنایع و هنر، فرمانروایان و شاهان بودند.

فلزکاری در دوران اسلامی

پس از معماری گویاترین هنر در سرزمینهای اسلامی ،هنر فلزکاری

تفاوت فلز کاری اسلامی با دوره ساسانی و پیش از آن علاوه بر تفاوت در ساخت ،شکل و حجمنشان دهنده گرایش به سادگی و پرهیز از تجمل در ساخت آثار فلز دارد .در واقع ساخت آثار تزیینی از طلا و نقره و منسوخ شد وبه جای آن استفاده از مس و برنز جایگزین گردید.

 از آنجايي كه فلز كاري دوره ساساني با ورود اسلام به ايران بصورت اساسي در معرض تحول قرار گرفت ،فلزكاران اين رشته را رها نكردند .بلكه با استفاده از تكنيكهاو ريخته گري قلمز ني آثار فلزي به نقوش پرندگان و حيوانات و طرحهاي اسيمي(خط ونقاشي)به همراه نصيحت گونه يا دستورات ديني تزيين كردند.

در واقع نقوش و عناصر تزیینی چند هزارساله ایران که در غالب آثار فلزی ساخته میشد و فقط درباریان از آ» استفاده میکردند و جنبه تشریفاتی داشت ،در غالب نیازهای جامعه و کارکردهای عملی و روز مره مردم طراحی و ساخته میشد .دوره هخامنشی اعتلا و اوج هنر فلزکاری پیش از اسلام میباشد.

 هر ظرف فلزی که انتهای مخروطی دارد و دسته آن به شکل حیوانات است.به ریتوون ساغر)ازدوره هخامنشیان ابداع و تا دوره اسلامی و پس از آن ادامه پیداکرد.

زیبایی خط کوفی به حرکت گردشوار واژه هاست . پژوهشگران بر این باورند که اگر فلزکاران دوره اسلامی از خط زیبای کوفی برای آثار فلزی استفاده کرده اند که تمام آیات و روایات با ان خط نوشته میشده است . به این دلیل است که جایگزین کمبودهای دینی و ارزشی از لحاظ ظاهری و سوری در آثار فلزکاری قبل از اسلام .

عمده ترین آثار فلزکاری در دوره اسلامی مربوط به قرن سوم هجری به بعد است (قرن ۹م به بعد )این آثار به شیوه زیر دسته بندی میشود :

۱. سلاحهای رزمی مانند : شمشیر ، جوشن ، زره

۲. آثار کاربردی -هنری مانند : سینی ، تنگ ، آبخوری ، جای دعا و قاب قرآن

 پس از معماری گویاترین هنر درسرزمین های اسلامی ،هنر فلز کاری است 

  تفاوت فلزکاری دوره اسلامی با دوره ساسانی وقبل از آن علاوه برتفاوت درساخت وشکل وحجم نشاندهنده گرایش به سادگی وپرهیز ازتجمل درساخت آثار فلزی دارد0 درواقع ساخت آثار تزئینی از طلاونقره منسوخ شد وبه جای آن استفاده از مس وبرنز جایگزین گردید0

*  ازآنجائیکه فلزکاری دوره ساسانی باورود اسلام به ایران بصورت اساسی درمعرض تحول قرار گرفت ؛فلزکاران این حرفه رارها نکردند بلکه بااستفاده از تکنیک های ریخته گری وقلم زنی آثار فلزی رابه نقوش پرندگان وحیوانات وطرح های اسلیمی (خط ونقاشی ) به همراه جملات نصیحت گونه (یادستورات دینی ) تزئین کردند0 درواقع نقوش وعناصرتزئینی چند هزار ساله ایران که درقالب آثار فلزی ساخت می شدند وفقط درباریان ازآن استفاده می کردند وجنبه تشریفاتی داشت درقالب نیازهای جامعه وبرای کارکردهای عملی وروزمره مردم طراحی وساخته شده است 0

اعتلا واوج هنر فلزکاری درایران قبل ازاسلام دردوره هخامنشیان بود0

 * هرظرف فلزی که انتهای مخروطی دارد ودسته آن به شکل حیوانات است به آن ریتون یا ساغر می گویند0

 *  زیبائی خط کوفی به حرکت گردش وار واژه هاست 0 محققین براین عقیده هستند که اگر فلزکاران دوره اسلامی از خط زیبای کوفی برروی آثار فلزی استفاده می کردند که تمام آیات وروایات باآن خط نوشته می شده است به این دلیل است که جایگزین کمبودهای ارزشی (دینی ) از لحاظ صورت(ظاهری ) درآثارفلزکاری قبل ازاسلام گردید.

6) عمده ترین آثار فلزی دردوره اسلامی مربوط به قرن سوم هجری به بعد است (یعنی قرن 9میلادی به بعد) این آثار به شیوه های زیر دسته بندی می شوند:

الف ) سلاح های رزمی مانند شمشیر، جوشن وزره

ب ) آثار کاربردی – هنری مثل سینی ، تنگ ، آبخوری ، جای دعا وقاب قرآن 0

7) همزمان با تغییر اعتقادات مذهبی مردم ایران هنرمندان فلزکارمجبوربه حذف

ساختارهائی ازصنعت فلزکاری قدیمی شدند که مهمترین آنها عبارتنداز:

الف ) تغییر درابعاد غیرکاربردی آثار فلزی0

ب ) تغییر درموضوع ومفاهیم تزئین اشیاء0

8) این تغییر به این معنا بود که آثار فلزی دردوره اسلامی تنها برای خوشایند پادشاهان ودرباریان ساخته نمی شد وتزئینات آن القاء کننده قدرت وتجسم سمبولهای حکومتی نبود0 دردوره اسلامی به جای این همه تزئینات به سمتی پیش رفت که خلاقیت هنری وصلح وآرامش رابه بینندگان القاء کند0

9) هنرشناسان معتقدند که تا پایان قرن سوم هجری ساختار آثارفلزی وفرم آنها درواقع به نوعی ادامه سنت های گذشته ساسانی است 0 نمونه هائی از ظروف درقرن اول ودوم هجری ساخته شده اند که نام سازنده اثربه خط پهلوی ساسانی روی اثردیده می شود ونقش ها وعناصرتزئینی تلفیقی دوره ساسانی واسلامی راباهم دارد0 چهار عدد ظرف با کتیبه پهلوی درموزه آرمیتاژمسکو وجود دارد که دارای نقوش عرب – ساسانی هستند0

چگونگی استخراج فلزدر دوران کهن

پیش از آغاز باید دانست کلمه فلز کاری شامل معانی فن استخراج فلز,ذوب فلز, ,یخته گر ی و آهنگری است.

طبق مدارک تاریخی ایرانیان نخستین مردمانی بودند که به علت دسترسی به کانهای بزرگ و غنی مس در نقاط مختلف این فلز را می شناختند. ذوب مس و تخلیص آن توسط ایرانیان لااقل از پنج هزار پیش از میلاد معلوم شد در خراسان احتمالا از هزاره چهارم ,در ایلام از هزاره ی سوم,در کردستان و لرستان و آذربایجان از3500 سال پیش از میلاد .این فلز برای ساختن لوازم زندگی و ملزومات جنگی و آثار هنری به کار رفته اند.

فلزکاری مفرغ

چون مس به علت نرمی برای ساخت ابزار معمولی و آلات جنگی فلز مناسب و مقاومی نیست ,برای اولین بار سومریها در بین النهرین مفرغ را شناختند که از ترکیب مس و قلع که دو فلز نرم و مقاومندفلزی سخت تر و مقاوم تر ساخته شد که خواسته ی بشر آن دوران را برآورده می کرد.

فلز کاری طلا

طلا فلزی است که در طبیعت مانند نقره به صورت خالص هم یافت می شود .

بسیاری از باستان شناسان معتقدند که مصریان اولین بار سنگ های حاوی طلا و نقره از معادن معرفی کرده اند.از آثار باقی مانده معلوم می شود که در دوران پیش از تاریخ از معادن طلای موته که بین کاشان و مورچه خورت و اصفهان قرار دارد استفاده می شده است تاریخ فعالیت های فلزگری در این ناحیه به شش هزار سال پیش از میلاد می رسد.

آثار به دست آمده در تپه های حسنلو, مارلیک,کلاردشت,همدان ,گنجینه زیویه در کردستان ,گنجینه جیحون در شمال خراسان و حفاریهای تخت جمشید حاکی از معرف بسیار کمیاب و پردازش در آن دوران بوده است.

علاوه برآن معادن موته ,معادن طلا در دوران کهن و عصر هخامنشیان در همدان ,تبریز,کوه زر در نزدیکی دامغان ,آستانه در نزدیکی اراک و کردستان وجود داشتند.

معادن نقره

نقره فلزی است که مانند طلا و مس به صورت خالص در طبیعت موجود است ولی بیشترین مقدار آن از سنگ معدن سرب استخراج می شود.

اثار کشف شده در تپه های سیلک کاشان متعلق به هزاره چهارم پیش از میلاد یادآور آن است که مردم این ناحیه از ایران با کاربرد این فلز و پالایش و ساخت اشیاء سیمین آشنایی کافی داشتند.

معدن نخلک در میانه ی کویر لوت در شمال انارک که در زمان ساسانیان از محصول آن در ساخت ظروف سیمین استفاده می شد. کوه طبرک در نزدیکی شهر ری ,کوه دماوند, پنجهیر در زر افشان شمال خراسان , کوه فارس در نزدیکی جیرفت, جبال غورد در نزدیکی بامیان از جمله معادنی هستند که در نقاط مختلف ایران دارای سنگ نقره هستند در دوره ساسانیان و سلجوقیان ظروف و زیور آلات نقره از ایران به سایر کشورها صادر می شد.

معادن آهن

ایرانیان در عصر سنگ به علت وجود معادن بزرگ و غنی آهن در ایران بدون شک با این فلز آشنایی کامل داشته اند. گرچه پژوهشگران عصر آهن را 2000 سال پیش از میلاد می دانند ولی در یکی از گورهای سومری در شهر ( اور ) در جنوب بین النهرین , تبری آهنی پیدا شد که بر حسب تجزیه کربن 14 متعلق به 3000 سال پیش از میلاد است.

ذوب آهن نیاز به درجه حرارت بالا – در حدود 1536 درجه سانتیگراد – دارد و برای انسان عصر کهن ایجاد چنین حرارتی ممکن نبود.

فلز کاری در دوره ی هخامنشیان

سیاست شاهان هخامنشی که بر مبنای احترام و پاسداری آداب مذهبی و سنون و رسوم هنری هر محل بود , موجب پیشرفت هنر و تمدن و اشاعه ی فرهنگ ایرانی در این دوران شد ..قوانین مدون کوروش و داریوش اصول عدل و داد را در سرتاسر ساتراپ نشین های هخامنشی برقرار کرد.

هنگامیکه شالوده کاخ آپادانابه فرمان دایوش کبیر پی ریزی می شد , در هر یک از چهار گوشه تالار مرکزی آن , در زیر تخته سنگهای دیوار جعبه ای سنگی نهادند.

کوروش , شاهزاده هخامنشی , در سال 550 پیش از میلاد پس از سه سال پیکار آژی دهاک شاه ماد را که از پایتخت خود هکمتانه یا همدان دفاع می کرد , شکست داد و این شهر را تصرف و ضمیمه پارس کرد.

در سال 1956 میلادی اشیاء مختلف دیگری از دوره هخامنشی در همدان کشف و به موزه تهران آورده شدکه عبارتند از:

خنجری طلا که انتهای دسته آن مزین به دو سر شیر است و در وسط تیغه آن سه خط متوازی فرو رفته دیده می شود.

سینه ریزی طلا با سنگهای قیمتی مزین به ده کله شیر

جامی طلا که نام خشایار شای اول به زبان های عیلامی , بابلی و فرس قدیم بر دور آن نقش شدهاست.

ساغری طلا به شکل پیکر شیر بالدار
عصر مس
در دوره ی مس , ساکنان بومی بی آنکه مس را ذوب کنند چکش کاری می کردند اما از 3000 سال پیش از میلاد از مس ذوب شده در ساختن اشیاء بهره گرفتند .

مردم تل ابلیس چون به آغاز حیات مجدد پس از مرگ باور داشتند مردگان خود را با اشیاء سفالی و مسی در سرداب هایی اتاق مانند دفن می کردند.

کهنسال ترین اشیایی که در تل ابلیس پیدا شده مربوط به آغاز آشنایی مردم این ناحیه با صنعت مس در هزاره ی پنجم پیش از میلاد است.در کاوش هایی که در حاشیه دشت لوت صورت گرفت گروه باستان شناس یک پرچم فلزی نفیس و دو بشقاب بزرگ مفرغی با نقوش برجسته غزال و ماهی و چهار تبر مسی زیبا به شکل سر جانور به دست آورد , سه شئ نخست علاوه بر آنکه در نوع خود کم نظیر است پیشرفت هنر فلز کاری در هزاره ی سوم پیش از میلاد در محل نامبرده معلوم می دارد .البته وجود معادن مس و سهولت دسترسی به آن در پیشرفت هنر فلز کاری این ناحیه بی تاثیر نبوده است.

گنجینه ی اشیاء سیمین از دوران کهن

در بازدید از گالری های آرتو ساکلر پزشک محقق آمریکایی 56 پارچه اشیاء سیمین که در این محل در معرض دید تماشاچیان قرار گرفته, قسمتی از گنجینه ای است که در ایران یافت شده. در آزمایشات اولیه مکشوفات پدیدار شده که آنها را نقره کاران دوران کهن بر خلاف ممعمول از نقره خالص ساخته اند.

در ناحیه تپه حصار دامغان و پیدایش گاو آهنی کوچک از نوع دارای خیش که به دو گاو بسته شده و انسانی به وسیله آن مشغول شخم زمین است و این گاو آهن کوچک در موزه ایران باستان نگهداری می شود و اولین اقوامی بوده اند که به اهلی ساختن دام و طیور پرداخته و بالاخره کشت زمین را با گاو آهن در این منطقه آغاز نموده اند.

عصر مفرغ

در غرب ایران قبایل مهاجر هیتیت ها و میتانی ها و کاسی ها که از نژاد مردم قفقاز بودند در هنر مفرغ ریزی که از سال 2500 سال پیش از میلاد که آهن هم بعد ها در ردیف آن قرار گرفت مهارت زیاد داشتند کاسی ها پس از مهاجرت از سرزمین های شمال قفقاز در لرستان فعلی که دارای آب و هوایی گرمتر بود در دره های سرسبز رشته کوه های زاگرس سکنی گزیدند چنان که در زمان هخامنشیان این ناحیه محل تربیت اسب های سواری و سپاهیان ایرانی و پیش از آن محل تربیت سوارکاری قشون آسوری بود در دسته غالب این ابزارها ترسیم دقیق و شکیل سر اسب یا شیردیده می شود هنرمندان این قوم در این ناحیه , هنر مفرغ سازی در لرستان صورتی ابداعی و تازه یافت. باید دانست که ویژگی هنر مفرغ سازی لرستان که به همین نام در هنر شهرت یافته , در باور های مذهبی مفرغ کاران این زمان بود که تحول و رونقی در این هنر عالی و ارزنده به وجود آورد.

از خصوصیات جالب این هنر تزئینات بت های مفرغی است که بر پایه این اعتقادات و با الهام از سحر خدایان اسطیری و نقش خلاقه ی آنهاممزوجی از تجسم اشکال جانوران و انسان بود.

مفرغ های لرستان مربوط به اقوامی است که از اواخر هزاره سوم پیش از میلاد تا روی کار امدن مادها در مغرب فلات ایران گله داری می کردند با اینکه در حدود نیم قرن از کشف مفرغ های لرستان گذشته است اما هنوز ابهام زیادی در مورد این اشیاء وجود دارد . در واقع اشیاء مفرغی یافت شده د رگورستان این نواحی در هر زمان دارای خصوصیات مشخصی است که شاید حاکی از این باشد که برای اقوام مختلف و صاحب عقاید مذهبی و اجتماعی گوناگون ساخته شده اند.

به همین دلیل روی اشیاء مفرغی کشف شده بین 200 سال پیش از میلاد تا تشکیل دولت هخامنشی موضوع های مختلفی را مشاهده می کنیم . احتمالا پیشرفت هنر فلز کاری در زمان هخامنشیان به وسیله همین صنعت گران آریائی انجام گرفته است و شاید هنرشان حتی بر سنگ تراشی های تخت جمشید که تقلیدی از هنر آشوری است نیز تاثیر عمیق گذارده است.

پیدایش آهن و آغاز پیشرفت تمدن

از جمله اقوام مهاجر, قبائل اروپائی و پارسی بودند که به ایران روی آوردند و زبان آریائی مادی و پارسی را به این سرزمین آوردند .

استفاده از آهن از هزاره ی اول میلادی , وضع اقتصادی و اجتماعی این عصر را دگرگون ساخت اصولا که آهن فلزی مس و مفرغ است طلیعه ای بود بر تحول فرهنگ و تمدن بشری که تا زمان ما با تحولات گوناگون به صورت امروزی در آمده است نباید تصور کرد که پس از این عصر آهن کاملا به جای مس و مفرغ مورد استفاده قرار گرفته است .

هنرهای تزئینی و ظروف زرین و سیمین پیش از تاریخ و جام طلای حسنلو

پیش از ورود آریائی ها به ایران اقوامی در جنوب دریاچه ارومیه در محدوده مهاباد , نقده و اشنویه و دهات حسنلو مسکن داشتند که در تاریخ به مانها یا منایی ها شناخته شده اند

از سال 1307 شمسی کاوش های تجارتی افراد سود جو کشف آثار ارزنده تاریخی در این تپه ها و عرضه آنها به موزه ها و بازارهای دنیا آغاز شد.در بین سالهای 1326 تا 1327 خاکبرداریهایی توسط دکتر دایسون امریکائی صورت گرفت .

ارزنده ترین آثار کشف شده اشیائی هستند که بین سالهای 750 تا 1000 سال پیش از میلاد توسط مانها ساخته شدند . در گزارش دکتر عیسی بهنام در مورد ناحیه حسنلو و تمدن وفرهنگ این بخش از میهن ما که منتهی به یافتن جام طلای حسنلو شده و اکتشاف آن خود بیانگر فرهنگ و هنر خاموش ولی ارزنده و پر ارج نیاکان ما در این دوران پیش از تاریخ است .

حسنلو در جنوب دریاچه رضائیه قرار گرفته نام این منطقه برای باستان شناسان خارجی شناخته شده است .قدیمی ترین آثاری که از حسنلو بدست آمده بنابر نتایجی که با روش تجزیه کربن 14 به دست آمده از 6000 سال پیش از میلاد مسیح است .

جالب ترین شئ که در کاوش های حسنلو به دست آمد جام زرینی لست که در میان استخوان های سه نفر پیدا شد که در حال فرار بوده اند و دیوار بلند قلعه رویشان خراب شده بود این جام در سال 1958 از زیر خاک بیرون آمد و نشان داد که حسنلو یکی از مراکزی است که در اوایل هزاره ی اول پیش از میلاد محل سکونت مردم ثروتمند و هنرمندی بوده است .

در نقطه دیگر همین نواحی شمال ایران در کلاردشت واقع در ارتفاعات ساحل دریای خزر جام زرین دیگری پیدا شد که شباهت زیادی با جام طلای حسنلو داشت و کشف این جام های زرین نشان می دهد که در نواحی شمالی فلات ایران امارت نشین هایی وجود داشته اند که از هنر و تمدن پیشرفته برخوردار بوده اند.

عصرآهن

آهن را همانطور که گفته شد هیتیان و مردم میتانی در غرب ایران از 1500 سال پیش از میلاد مسیح می شناختند.پیدایش آهن باعث شد که اراضی غیر مسکونی و بایر بیشتری برای کشاورزی به کار گرفته شود.

با کشف جام طلای حسنلو جام زرین مارلیک و املش در ارتفاعات سواحل دریای خزرو جام های طلای کلاردشت مازندران,باستان شناسان بر این عقیده متفق شدند که مردم این منطقه ها امیر نشین های بوده اند که از فرهنگ و تمدن پیشرفته ای برخوردار بودند.

نتیجه گیری

دوران پر شکوه وجلال هنر فلز کاری در ایران پس از هجوم افغانها و سقوط دولت صفوی بدبختانه افول کردو در سراشیب سقوط قرار گرفت. این مشعل فروزان هنر ملی که از دوران پیش از تاریخ ره آورد نیاکان ما بر پهنه ایران زمین بو د , پس از انقراض خاندان صفوی به خاموشی گرائید و در چنگال تیرگی ها و تند باد حوادث شوم تاریخ , بتدریج بی فروغ کم نور گشت , تا جزو افسانه های تاریخ ایران گردید.

با ورود امتعه و کالاهای مشابه خارجی مانند ظروف چینی و با رفتن و بدل چینی , با الوان دلپذیر و جالب به مقادیر زیاد که برای طبقه غنی و بالای جامعه تازگی داشت و مورد پسند بود, وبابهایی کم در اختیار طبقات متوسط و پایین قرار می گفت, مردم ناچار به سوی کالاهای بیگانه روی آوردند و هنرهای سنتی فلز کاری و سفالکاری در ایران زودتر از سایر هنرها راه زوال پیموده , و رونق و حیات خود را برای همیشه از دست داد.

منابع و مآخذ

اقتداری ,احمد . دیار شهریاران . تهران : انجمن آثار ملی , 1354 .

پیرنیا , حسن . تاریخ ا یران باستان .3جلد . تهران ابن سینا.

تمدن ایرانی , از پرویز تا چنگیز . تهران : بنگاه ترجمه و نشر کتاب . 1377 .

گدار , آندره . هنر یران . ترجمه بهروز حبیبی . تهران . دانشگاه ملی ایران . 1345 .

احسان ، محمد تقی ، هفت هزار سال فلزکاری در ایران ،

www.aftab.ir

 


بازدید : 11 تاریخ : یکشنبه 16 مهر 1396 زمان : 14:58 نویسنده : admin نظرات ()

gl/l (1200)

 

gl/l (1200)

کلام خدا وکتاب خدا

كلام خدا يكى از مسائل اساسى علم كلام، فلسفه، عرفان، تفسير و علوم‏قرآن است. متكلمين از نظر حدوث و قدم و كلام لفظى و نفسى به آن‏مى‏نگرند، اما عرفا آن را بيان آنچه در دل است، خوانده‏اند; به همين جهت‏كلام را با لفظ برابر ندانسته و فعل خداى تعالى را نيز كلام و قول اومى‏شمارند. مقاله حاضر كلام خدا را از اين ديدگاه بررسى كرده و به‏تفاوتهاى اساسى بين كلام و كتاب خدا پرداخته و كلام خدا را صرف‏نظر ازاختلاف حيثيات همان كتاب خدا دانسته است; سپس به بيان مراتب كلام وكتاب پرداخته و پس از بيان درجات تشكيكى آنها مخاطب كلام خدا را درهر كدام از اين مراتب بيان كرده است.

كليد واژه‏ها: كلام، كتاب تدوينى، كتاب انفسى، كتاب تكوينى، خلق،امر، احديت، واحديت.

1) مقدمه

كلام خداى تعالى از موضوعات مشترك چند علم عقلى و نقلى است. هر كدام ازصاحبان علوم كلام، فلسفه، عرفان، علوم قرآن و تفسير توجهى جدى به آن داشته و هريك از زاويه ديدخود به آن نگريسته‏اند. بيشترين دل مشغولى متكلمان پاسخ به اين دوسؤال بود كه آيا كلام خدا حادث است‏يا قديم؟ و آيا كلام منحصر به لفظى است‏يا آنكه‏شامل نفسى نيز مى‏گردد؟ فرهيختگان علوم قرآنى نيز نظر و جهت‏بحث‏خود را برمحكم و متشابه و راه شناخت و تفسير هر كدام معطوف داشتند. مقاله‏اى كه اينك پيش‏روى داريد، كلام خداى را با ديدگاه عرفانى مورد مطالعه قرار مى‏دهد.

2) معناى كلام

در مشرب عرفانى هر فردى از افراد وجود كلمه‏اى از كلمات خداى تعالى است كه‏داراى ظهر و بطن و حد و مطلع و مراتب هفت گانه و بلكه هفتادگانه است. بر همين‏اساس كتاب تدوينى الهى داراى هفت‏باطن است. آن از مرتبه احديت‏به عالم الفاظ واصوات تنزل يافته تا براى تمام اقشار مردم هدايت‏باشد و هر آيه‏اى نسبت‏به هر گروهى‏باطنى دارد.

صدرالدين قونوى گويد: «كلام به معناى تاثير متكلم در مخاطب است، به قوه‏اى كه‏تابع اراده او باشد و به آن وسيله آنچه در نفس اوست‏به مخاطب ابراز شده و به اورسانده شود، و ايجاد حق‏تعالى اعيان ممكنات را نيز چنين است; زيرا آنها كلمات وحروف خداى تعالى هستند كه آنها را به وسيله حركت‏حبى غيبى از نفس خود اظهارنموده تا به وسيله اين كلمات خداوند و اسماء و صفات او شناخته شوند .

قونوى در اينجا كلام را به معناى تاثير گذاردن در مخاطب دانسته و آنرا طورى تفسيرمى‏كند كه با ظاهر آيات شريفه قرآن و كلمه بودن عيسى موافق درآيد، و از اين رو اعيان‏موجودات را كلمات و حروف الهى معرفى كرده است.

اگر ما به نحوه شكل‏گيرى كلام و هدف از پيدايش آن توجه كنيم، مقصود از كلام رابهتر متوجه مى‏شويم. آيا بايد كلام را تنها در محدوده واژه‏ها و الفاظ جستجو كنيم ياآنكه اعيان موجودات خارجى كلمات واقعى بوده و در اصل كلام همانهاست و اگر الفاظرا كلام مى‏ناميم، از نوعى اعتبار بهره جسته‏ايم.

علامه طباطبائى فرموده است: «كلامى كه از امور ا عتبارى است، احتياج و ضرورت‏اجتماعى سبب پيدايش آن شده است; چون در يك جامعه مردم مجبورند كه آنچه را دردل دارند، به يكديگر اظهار كرده و بفهمانند و اگر انسان مى‏توانست‏به تنهايى زندگى‏كند، نيازى به تكلم نيز پيدا نمى‏كرد. پيدايش كلام نيز با مطالعه احوال موجودات روشن‏مى‏شود; مثلا مرغ در ابتدا وقتى مى‏خواهد وجود دانه و خوردن آن را به جوجه خودبفهماند، در برابر جوجه خود يك دانه‏اى را با منقار خود برداشته و به اين وسيله دانه‏برداشتن را به او ياد مى‏دهد، و سپس دانه‏اى ديگر را برداشته و نوعى صدا از خود برمى‏آورد، و پس از مدتى تنها همان صدا را ايجاد مى‏كند و نيازى به برداشتن دانه و نشان‏دادن آن احساس نمى‏كند و جوجه نيز مقصود او را مى‏فهمد. انسان نيز اينگونه است;بنابراين مى‏توان گفت: «لفظ‏» يا «كلام‏» وجودى اعتبارى براى معناى خود است، و تكلم‏راهى است‏براى رسيدن به آنچه در دل متكلم است، و چون هدف از كلام بيان چيزى‏است كه در دل است و هر فعلى نيز چنين دلالتى دارد، مى‏توان گفت كه هر فعلى خودنوعى از كلام است; با اين تفاوت كه دلالت لفظ اعتبارى است و دلالت فعل حقيقى‏است. پس هر موجودى كلام خداوند است‏»[2].

علامه طباطبائى در اين سخن خود چون به هدف كلام توجه كرده است، هرموجودى را كلام تكوينى خداوند دانسته است. اما صدر الدين قونوى باتوجه به معناى‏كلام كه همان جرح و اثر گذاردن است، هر موجودى را فعل خدا دانسته است. درمهمترين خطبه توحيدى نهج‏البلاغه نيز فعل خدا كلام خدا خوانده شده است: «و انماكلامه سبحانه فعل منه‏»[3]; (كلام خداوند همان فعل اوست).

با توجه به آنچه گذشت، معلوم شد كه اولا، لازم نيست كه هميشه كلام «لفظ‏» باشد;بلكه كلام اعم از لفظ و فعل است و هر كدام از اين دو مى‏توانند كلام باشند و ثانيا، لازم‏نيست كه هميشه كلام بيان كننده آنچه در دل انسان است‏باشد; بلكه هر چه علامت چيزديگر باشد، چه آن چيز در دل باشد يا غير دل، كلام خواهد بود. پس هر چه بيان كننده‏جهان هستى باشد، كلام است; چه لفظ باشد يا غير لفظ، و بيان مقصود فرقى نمى‏كند كه‏بواسطه وضع يا بالذات باشد، و مهم در كلام بودن همان علامت چيز ديگر بودن است،و لذا گاهى مى‏گويند: با زبان بى‏زبانى گفتم.

ضمنا اگر آيه شريفه «لا يمسه الا المطهرون‏» (1) [واقعه 79] نفى باشد – نه نهى – چون‏كلام مقدس الهى از ساحت و مطلب خلاف مبرى و دور است و اين آيه شريفه دلالت‏دارد كه جز انسانهاى پاك هرگز كسى به اين كتاب الهى نمى‏رسد و از طرف ديگرمى‏دانيم كه انسانهاى ناپاك مى‏توانند قرآن كريم را مس كنند، معلوم مى‏شود كه مراد ازاين آيه آن كتابى است كه كلمات آن غير از اين الفاظ و كلمات است; يعنى: همان‏موجودات تكوينى است كه كلمات خدا بوده و هر كدام دلالتى بر مراد الهى دارند.

3) معناى كتاب

معمولا مردم كاغذى را كه بوسيله قلم رنگى چيزى بر آن نوشته شده باشد، «كتاب‏»مى‏نامند; ولى با اندكى دقت روشن مى‏شود كه هرگز نوع كاغذ مقوم كتاب بودن نيست وبراى تحقق كتاب هرگز نوع كاغذ مدخليتى ندارد; همچنانكه با دقت‏بيشتر معلوم‏مى‏شود كه در تحقق كتاب، اصل وجود كاغذ نيز لازم نيست و بلكه نوع قلم يا اصل‏وجود قلم و حتى وجود نوشته نيز ضرورتى ندارد. تنها چيزى كه قوام كتاب به آن بستگى‏دارد، اين است كه بايد چيزى باشد كه نويسنده، مقصود خود را در آن اظهار كرده باشد.چنين چيزى كتاب است. پس هر چه كه بتواند نشانه مراد و مقصود شخص باشد، كتاب‏او خواهد بود، و به اين جهت مى‏توان گفت كه همه عالم كتاب خداست. چنين كتابى را«كتاب تكوينى‏» گويند.

بنابراين كتاب به «كتاب تدوينى‏» كه قرآن مجيد است و «كتاب تكوينى‏» كه جهان‏است تقسيم مى‏شود، و اين كتاب تكوينى نيز به «كتاب انفسى‏» كه جان انسانى است (2) و«كتاب آفاقى‏» كه جهان غيرانسانى است تقسيم مى‏پذيرد.

جهان كتاب تكوينى خداوند است; زيرا نشان دهنده خداى تعالى و حكمت او وهدف از خلقت است; پس صحيفه وجود عالم خلق، كتاب خدا است و اعيان موجودات‏آيات اوست: «ان فى اختلاف الليل و النهار و ما خلق الله فى السموات و الارض لآيات لقوم‏يتقون‏» (3) [جاثيه 5] و به جهت آنكه كتاب داراى آيات است و آيات گاهى در كتاب تدوينى‏و گاهى در كتاب تكوينى انفسى و گاهى در كتاب تكوينى آفاقى ثبت‏شده‏اند، خداى‏تعالى فرموده است: «سنريهم آياتنا فى الافاق و فى انفسهم حتى يتبين لهم انه‏الحق‏»

اعجاز قرآن

تساوی عددی و هماهنگی رقمی و تناسب در موضوعات قرآن، موضوعی است كه قدرت بشری از دریافت دقیق آن ناتوان بوده و از توضیح كامل وبیان آن در می ماند. به عنوان نمونه تعدادی از تناسبهای عددی آیات قرآن را بیان می نمائیم.

تساوی عددی و هماهنگی رقمی و تناسب در موضوعات قرآن، موضوعی است كه قدرت بشری از دریافت دقیق آن ناتوان بوده و از توضیح كامل وبیان آن در می ماند. به عنوان نمونه تعدادی از تناسبهای عددی آیات قرآن را بیان می نمائیم. اجر واژه)اجر: مزد(: ۱۰۸ بار در قرآن آمده و به همین اندازه واژه )فعل: كار( آمده است. جزاء كلمه)جزاء: پاداش- كیفر( ۱۱۷ بار در قرآن به كار رفته و )مغفرت)۳۳۴ بار. پس آمرزش دو برابر كیفر به كار رفته است! ابلیس در قرآن لفظ ابلیس ۱۱ بار آمده و عیناً به همین تعداد، یعنی ۱۱ بار، فرمان به استعاذه )پناه بردن به خدا( تكرار شده است. آیات واژه ) آیات: نشانه ها( ۳۸۲ بار در قران آمده وبا توجه به اینكه واژه ) الناس:مردم( ۲۴۱ بار و )الملائكهٔ: فرشتگان(۸۶ بار و )عالمین: جهانیان( ۷۳ بار در قرآن بكار رفته، كلمه)آیات( به اندازه مجموع واژه های )ناس- ملائكه و عالمین( به كار رفته است. ایمان )ایمان( و مشتقات آن ۸۱۱ بار در قرآن به كار رفته و لفظ )علم( و مشتقات آن ۷۸۲ بار و مترادف )علم( یعنی)معرفت( با مشتقاتش ۲۹ مرتبه در قرآن آمده است. در نتیجه )علم ( و)معرفت( و مشتقات آن دو، مجموعاً ۸۱۱ بار تكرار شده اند كه مساوی با لفظ )ایمان( به كار رفته اند. بِرّ لفظ برّ) نیكی( و تمام مشتقاتش ۲۰ بار در قرآن آمده كه با واژه )ثواب( و مشتقاتش برابر است. جحیم كلمه جحیم) دوزخ( ۲۶ بار در قرآن تكرار شده كه برابر با لفظ عقاب )كیفر( می باشد. حرث واژه حرث) كشت)۱۴ بار در قرآن آمده، و به همین اندازه واژه زراعت ( كشاورزی) به كار رفته است. دنیا و آخرت كلمه (دنیا) در قرآن ۱۱۵ بار به كار رفته و واژه (آخرت) نیز عیناً ۱۵ بار در قرآن آمده است. رسل واژه (رسل) ۳۶۸ بار تكرار شده و واژه نبی ۷۵ بار ، بشیر۱۸ بار و نذیر ۵۷ بار كه مجموع ارقام مذكور ۵۱۸ مرتبه است. جای شگفتی است كه این عدد با تعداد مواردی كه اسامی پیامبران آمده برابراست. یعنی اسامی پیامبرن الهی ( آدم- نوح – موسی و…) نیز ۵۱۸ بار در قرآن به كار رفته است. صیام واژه (صیام: روزه) و (صبر: شكیبایی) و (درجات: بیمناكی) و (شفقت: مهربانی) هر كدام ۱۴ بار در قرآن آمده است. عقل كلمه (عقل) و مشتقاتش ۸۳ بار در قرآن آمده و با موارد به كار رفته واژه (نور) در قرآن برابر است . محبت واژه (محبت ) و مشتقاتش ۸۳ بار در قرآن آمده كه به همین تعداد واژه ( طاعت : فرمانبرداری ) در آیات وجود دارد. لسان كلمه ( لسان: زبان) ۲۵ بار در قرآن آمده است كه با تعداد ( موعظه: پند و اندرز) برابر است. مطالب فوق برگرفته از كتاب (اعجازعددی قرآن) متعلق به عبدالرزاق نوفل می باشد

" جلوه های اعجاز قرآن"

ولید بن‌ مغیره‌ مردی‌ توانگر بود و در بین‌ كفار قریش‌ به‌ دانایی‌ و تجربه‌ شهرت‌ داشت‌ و اعراب‌ عموماً برای‌ حل‌ مشكلات‌ خود به‌ وی‌ مراجعه‌ می‌كردند.

ولید بن‌ مغیره‌ مردی‌ توانگر بود و در بین‌ كفار قریش‌ به‌ دانایی‌ و تجربه‌ شهرت‌ داشت‌ و اعراب‌ عموماً برای‌ حل‌ مشكلات‌ خود به‌ وی‌ مراجعه‌ می‌كردند. یكی‌ از مشكلاتی‌ كه‌ – به‌ زعم‌ اعراب‌ مشرك‌ و صاحب‌ قدرت‌ – در مكه‌ رخ‌ نموده‌ بود، نفوذ و گسترش‌ اسلام‌ بود. روزی‌ قریش‌ و كفار از ولید درباره‌ حضرت‌ محمد (ص‌) داوری‌ خواستند. ولید از آنان‌ مهلت‌ خواست‌. سپس‌ از جای‌ خود برخاست‌ و به سوی‌ حضرت‌ رسول‌ (ص‌) كه‌ در (حجر اسماعیل) نشسته‌ بود رفت‌ و گفت‌ : پاره‌ای‌ از اشعارت‌ را برای‌ من‌ بخوان‌. پیامبر (ص‌) فرمود: آنچه‌ من‌ می‌گویم‌ و می‌خوانم‌ شعر نیست‌ بلكه‌ كلام‌ خداست‌ كه‌ برای‌ هدایت‌ شما نازل‌ شده‌ است‌. سپس‌ ولید تقاضا كرد مقداری‌ از آیات‌ را تلاوت‌ كند. پیامبر (ص‌) سیزده‌ آیه‌ از آغاز سوره‌ فصلت‌ را خواند. هنگامی‌ كه‌ به‌ این‌ آیه‌ رسید: «فان‌ اعرضوا فقل‌ انذرتكم‌ صاعقهٔ‌ مثل‌ صاعقهٔ‌ عاد و ثمود. » «هرگاه‌ روی‌ برگردانند، پس‌ بگو شما را از صاعقه‌ای‌ مانند صاعقه‌ عاد و ثمود؛ بر حذر می‌دارم‌.» ولید سخت‌ به‌ خود لرزید و موهایش‌ بر بدنش‌ راست‌ شد. همچون‌ بهت‌ زده‌ای‌ راه‌ خانه‌ در پیش‌ گرفت‌ و چند روزی‌ بیرون‌ نیامد؛ تا بدان‌ جا كه‌ قریش‌ پنداشتند از دین‌ نیاكان‌ دست‌ برداشته‌ و راه‌ «محمد(ص‌)» را پیش‌ گرفته‌ است‌. و نیز نوشته‌اند: روزی‌ كه‌ سوره‌ غافر بر پیامبر مكرم‌ (ص‌) نازل‌ شد، پیامبر با صدایی‌ جذاب‌ به‌ منظور ابلاغ‌ آیات‌ الهی‌ آن‌ را می‌خواند. از اتفاق‌، ولید نزدیك‌ پیامبر (ص‌) نشسته‌ بود آیات‌ را استماع‌ كرد: «حم‌، تنزیل‌ الكتاب‌ من‌ الله‌ العزیز العلیم‌ غافر الذنب‌ و قابل‌ التوب‌…» «این‌ كتاب‌ از سوی‌ خداوند قادر دانا فرو فرستاده‌ شده‌ است‌، خدایی‌ كه‌ بخشاینده‌ گناهان‌ و پذیرنده‌ توبه‌هاست‌ . خدایی‌ كه‌ كیفرش‌ سنگین‌ و نعمتش‌ فراوان‌ است‌ . جز او خدایی‌ نیست‌ . سرانجام‌ هر چیزی‌ به‌ سوی‌ اوست‌. درباره‌ آیات‌ الهی‌ جز كافران‌ مجادله‌ نمی‌كنند. [ ای‌ پیامبر (ص‌) ] فعالیت‌ و رفت‌ و آمد آنان‌ در شهرها تو را نفریبد.» این‌ آیات‌ ولید را سخت‌ تحت‌ تأثیر قرار داد. وقتی‌ افراد قبیله‌ بنی‌ مخزوم‌ دور او را گرفتند و از وی‌ خواستند كه‌ درباره‌ قرآن‌ محمد (ص‌) داوری‌ كند، او قرآن‌ را چنین‌ ستود: «و ان‌ له‌ لحلاوهٔ‌ و ان‌ علیه‌ لطلاوهٔ‌ و ان‌ اعلاه‌ المثمر و ان‌ اسفله‌ لمغدق‌ و انه‌ یعلو و ما یعلی‌ علیه‌.» «یعنی‌ كلامی‌ كه‌ محمد آورده‌ است‌، شیرینی‌ خاصی‌ دارد و زیبایی‌ ویژه‌ای‌، شاخسار آن‌ پر میوه‌ است‌ و ریشه‌های‌ آن‌ پربركت‌ . سخنی‌ است‌ برجسته‌ و هیچ‌ سخنی‌ از آن‌ برجسته‌تر نیست‌.» ولید این‌ جمله‌ها را گفت‌ و راه‌ خود را در پیش‌ گرفت‌ . كفار قریش‌ چنان‌ پنداشتند كه‌ تحت‌ تأثیر آیات‌ قرآنی‌ قرار گرفته‌ و به‌ آیین‌ محمد گرویده‌ است‌. برخی‌ از دانشمندان‌ سخنان‌ ولید را نخستین‌ تقریظی‌ می‌دانند كه‌ بر زبان‌ فردی‌ رفته‌ است‌. در یكی‌ از متون‌ نثر فارسی‌ به‌ نام‌ مجمع‌ النوادر معروف‌ به‌ چهار مقاله‌ نظامی‌ عروضی‌ داستان‌ ولید بن‌ مغیره‌ بدین‌ صورت‌ نقل‌ شده‌ است‌: (…آورده‌اند كه‌ یكی‌ از اهل‌ اسلام‌، پیش‌ ولید بن‌ المغیره‌ این‌ آیت‌ همی‌ خواند: «قیل‌ یا ارض‌ ابلعی‌ مائك‌ و یا سماء اقلعی‌ و غیض‌ الماء و قضی‌ الامر و استوت‌ علی‌ الجودی‌ و گفته‌ شد ای‌ زمین‌! فرو بر. آب‌ خود را وای‌ آسمان‌! باز گیر [ آب‌ خویش‌ را ] و كم‌ كرده‌ شد آب‌، و كار گزارده‌ شد و [ كشتی‌ ] بر كوه‌ جودی‌ قرار گرفت‌» (سوره‌ هود/۴۶) فقال‌ الولید بن‌ المغیره‌: و الله‌ ان‌ علیه‌ لطلاوهٔ‌ و ان‌ له‌ لحلاوهٔ‌ و ان‌ اعلاه‌ لمثمر و ان‌ اسفله‌ لمغدق‌ و ما هو قول‌ البشر. » چون‌ دشمنان‌ در فصاحت‌ قرآن‌ و اعجاز او در میادین‌ انصاف‌ بدین‌ مقام‌ رسیدند، دوستان‌ بنگر تا خود به‌ كجا برسند والسلام‌».

درآمدی بر اعجاز صوتی قرآن

به غیر از اعجاز بیانی، علمی، تشریعی و عددی كه دربارهٔ آنها سخن بسیار گفته شده است با گذر زمان سرچشمه های شگفت انگیز و اعجازهای جدید قرآن كریم بر بشر هویدا می شود كه همه اینها بیانگر لایتناهی بودن آن است و هر زمان و دوره ای احتمال كشف بُعد و حقیقتی تازه از قرآن می رود.

یكی از جنبه های اعجاز قرآن كه مورد توجه قرار نگرفته است در اصوات و آوای قرآن نهفته است. مقاله حاضربه وجود تاثیرات شگفت انگیز موسیقی و صوت حاصله از قرائت آیات و سور قرآن كه در خواننده و شنوندگان آن بدون در نظر گرفتن معانی و محتوای ارزشمند آن ایجاد می شود ، پرداخته است این موسیقی در تار و پود الفاظ و تركیب درون جمله ها نهفته است كه با احساس نا پیدا و قدرت متعال ادراك می شود. قرآن كریم، بزرگ معجزهٔ حضرت ختمی مرتبت, گنجی است بی پایان كه با ظهور اسلام بر ایشان نازل شد. با گذر زمان، پیاپی سرچشمه های شگفت و تازه ای از این كتاب آسمانی كشف می شود تا بشر تشنهٔ رشد و تعالی از آنها بنوشد. همواره آیه ها و نشانه های جدیدی كه گواه وجهه آسمانی قرآن و تأكید كنندهٔ لایتناهی بودن این سروش خداوندی است، رخ می نماید. اگر این آیات و نشانه ها را اعجاز قرآن بخوانیم تاكنون ابعاد مختلفی از اعجاز قرآن كشف شده است كه اغلب كتاب های علوم قرآنی بخشی از صفحات خود را به بیان این اعجاز اختصاص داده اند.

مهمترین ابعاد اعجاز قرآن را به شرح زیر می توان برشمرد: ۱ـ اعجاز بیانی الف – گزینش كلمات ب – سبك و شیوه بیان ج – نظم آهنگ قرآن د – وحدت موضوعی یا تناسب معنوی آیات و – نكته ها و ظرافتها ۲ـ اعجاز علمی الف – چگونگی گردش آسمانها و زمین ب – نقش كوهها و استواری زمین ج – دشواری تنفس با افزایش ارتفاع د – آب؛ منشاء حیات و – پوشش هوایی حافظ زمین ۳ـ اعجاز تشریعی الف – معارف احكام ب – صفات جمال و جلال الهی ج – قدرت مقام انبیاء د – جامعیت احكام اسلامی۱ ۴ـ اعجاز عددی الف – تساوی در تكرار كلمات دنیا و آخرت(هر كدام ۱۱۵ بار) ب – تساوی در تكرار كلمات حیات و موت(هر كدام ۷۱ بار) ج – تكرار كلمه یوم ۳۶۵ بار (به تعداد روزهای شمسی) د – تكرار كلمه سجده و مشتقات آن ۳۴ بار (برابر ربا مجموع سجده های ۱۷ ركعت نماز واجب و ۳۴ ركعت نماز مستحب شبانه روزی)۲. پر واضح است كه معجزات كشف شده به صورت یك جا به دست نیامده و گذر زمان، لطف خداوند، نكته سنجی و دقت جمعی از گذشتگان بوده كه موجبات استخراج و ارائه این رموز را فراهم نموده كه البته در احادیث و روایات بزرگان اسلام نیز به كرات بر لایتناهی بودن این كتاب آسمانی و دامنه های شگفتی آن و عدم تعلق آن به دوره و زمانی خاص اشاره گردید. امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرمایند: »قرآن دارای ظاهری زیبا و باطنی ژرف و عمیق است، شگفتی های آن جاودانه است و پرده های ظلمت جز با آن كنار نمی رود«۳ همچنین امام رضا علیه السلام می فرمایند: »خداوند قرآن را برای زمان خاص و افراد مخصوص قرار نداده است و لذا در هر زمانی این قرآن جدید و تازه خواهد بود«.۴ حال با استناد به این احادیث و داشته ها این نتیجه به دست می آید كه در هر زمان و دوره ای احتمال برداشته شدن پرده ای دیگر از رموز شگفت آور و انسان ساز این كتاب آسمانی و به بیان دیگر كشف بُعد تازه ای از اعجاز آن وجود دارد. به نظر می رسد یكی از ابعاد اعجاز قرآن كه تاكنون مورد توجه بایسته قرار نگرفته است، اعجاز نهفته در اصوات و آوای قرآن است. یعنی احتمال وجود تأثیرات پیچیده و شگفت آور ناشی از موسیقی و صوت حاصله از قرائت آیات و سور قرآن كه در خوانندگان و شنوندگان ایجاد می شود؛ تأثیراتی كه از پس صوت و كلام حاصله از تلاوت آیات قرآن و موسیقی دلنشین حاصل از آن پدید می آید و نه از پس معانی و محتوای ارزشمند گنجانیده در آن؛ تأثیراتی از پس ساختار، و نه محتوا. یك نوع موسیقی درونی در كلام قرآن وجود دارد كه احساس شدنی است، اما تن به تشریح نمی دهد. این موسیقی در تار و پود الفاظ و در تركیب درون جمله ها نهفته است و فقط با احساس ناپیدا و با قدرت متعال ادراك می شود.۵ به طور كلی صوت و موسیقی دارای تأثیراتی ظریف در عین حال عمیق و شگفت آور بر انسان هاست. اصوات دارای تأثیراتی بر روح و روان و حتی جسم همهٔ مخلوقات از انسان ها گرفته تا حیوانات و گیاهان می باشند و اگر آدمی عالِم به این تأثیرات باشد با به كارگیری درست اصوات و موسیقی در زندگی خود، آرامش، سلامت روح و جسم، رشد و تعالی خود را از این سرچشمه بر می گیرد. تأثیرات موسیقی نه تنها بر موسیقی دانان و افراد تحصیل كرده در این زمینه، بلكه بر تمامی افرادی كه در معرض شنیدن آن قرار بگیرند و به آن گوش فرا دهند، ایجاد می شود.

تاريخچه حجاب

اطلاع ما از جنبه تاريخی كامل نيست . اطلاع تاريخی ما آنگاه كامل است‏ كه بتوانيم درباره همه مللی كه قبل از اسلام بوده‏اند اظهار نظر كنيم . قدر مسلم اينست كه قبل از اسلام در ميان بعضی ملل حجاب وجود داشته است . تا آنجا كه من در كتابهای مربوطه خوانده‏ام در ايران باستان و در ميان‏ قوم يهود و احتمالا در هند حجاب وجود داشته و از آنچه در قانون اسلام آمده‏ سخت‏تر بوده است . اما در جاهليت عرب حجاب وجود نداشته است و به‏ وسيله اسلام در عرب پيدا شده است . ويل دورانت در صفحه 30 جلد 12 " تاريخ تمدن " ( ترجمه فارسی ) راجع‏ به قوم يهود و قانون تلمود می‏نويسد : . " اگر زنی به نقض قانون يهود می‏پرداخت چنانكه مثلا بی آنكه چيزی بر سر داشت به ميان مردم می‏رفت و يا در شارع عام نخ می‏رشت يا با هر سنخی‏ از مردان درد دل می‏كرد يا صدايش آنقدر بلند بود كه چون در خانه‏اش تكلم‏ می‏نمود همسايگانش می‏توانستند سخنان او را بشنوند ، در آن صورت مرد حق‏ داشت بدون پرداخت مهريه او را طلاق دهد " .

مقدمه :

حجاب و پوشش صحیح زنان یکی از عوامل بسیار مؤثر در حفظ خانواده است. زنی که خودسرانه جلوه‌گری کند، آتش هوس مردان را می‌افروزد و چشم و دل سبکسران را بی‌اختیار به دنبال خود روان می‌کند. هزاران پرونده جنایی و ناموسی، فحشا و روابط نامشروع بی‌شمار از عواقب تلخ بلای بی‌حجابی و بدحجابی است که گریبان دنیای امروز را گرفته است. حجاب، حصار و حریم عفت زن و سنگر محکمی است که راه ورود فساد و هرزگی‌ها را سد می‌کند و به زن شخصیت و احترام می‌بخشد تا ملعبه شهوات و بازیچه بوالهوسی‌ها قرار نگیرد. در جامعه‌ای که زنانش با حجاب صحیح و پوشش کامل رفت و آمد کنند، جوانان هم با خاطری آرام به کار خود مشغول می‌شوند و دور از هر گونه تحریک بی‌جا و خیال خام، در زمان مناسب، با رضایت و خرسندی به تشکیل خانواده علاقمند می‌گردند و ازدواج می‌کنند. در دین مقدس اسلام به حجاب اهمیت خاصی داده شده است که به مواردی از آن اشاره می‌شود:

در قرآن مجید بیش از ده آیه در مورد حجاب و حرمت نگاه به نامحرم وجود دارد. یکی از این آیات، آیه 59 سوره احزاب است:

« یا ایهاالنبی قل لازواجک و بناتک و نساءالمومنین یدنین علیهن من جلابیبهن ذلک ادنی ان یعرفن فلا یوذین و کان الله غفورا رحیما»

(ای پیامبر، به زنان و دخترانت و نیز به زنان مومنین بگو خود را بپوشانند تا شناخته نشوند و مورد اذیت قرار نگیرند. و خداوند بخشنده مهربان است.) جلاب به معنای یک پوشش سراسری است؛ یعنی زن باید همه اندامش پوشیده باشد تا همچون گلی لطیف از دسترس هوسرانان مصون و محفوظ باشد. در سوره نور آیه 31 نیز مفصلا در مورد حجاب و حرمت نگاه به نامحرمان سخن به میان آمده است. مفهوم و ابعاد حجاب در قرآن

حجاب در لغت به معنای مانع، پرده و پوشش آمده است. استعمال این کلمه، بیش‎تر به معنی پرده است. این کلمه از آن جهت مفهوم پوشش می‎دهد که پرده، وسیله‎ی پوشش است، ولی هر پوششی حجاب نیست؛ بلکه آن پوششی حجاب نامیده می‎شود که از طریق پشت پرده واقع شدن صورت ‎گیرد. حجاب، به معنای پوشش اسلامی بانوان، دارای دو بُعد ایجابی و سلبی است. بُعد ایجابی آن، وجوب پوشش بدن و بُعد سلبی آن، حرام بودن خودنمایی به نامحرم است؛ و این دو بُعد باید در کنار یکدیگر باشد تا حجاب اسلامی محقق شود؛ گاهی ممکن است بُعد اول باشد، ولی بُعد دوم نباشد، در این صورت نمی‎توان گفت که حجاب اسلامی محقق شده است. اگر به معنای عام، هر نوع پوشش و مانع از وصول به گناه را حجاب بنامیم، حجاب می‎تواند اقسام و انواع متفاوتی داشته باشد. یک نوع آن حجاب ذهنی، فکری و روحی است؛ مثلاً اعتقاد به معارف اسلامی، مانند توحید و نبوت، از مصادیق حجاب ذهنی، فکری و روحی صحیح است که می‎تواند از لغزش‎ها و گناه‎های روحی و فکری، مثل کفر و شرک جلوگیری نماید. علاوه بر این، در قرآن از انواع دیگر حجاب که در رفتار خارجی انسان تجلی می‎کند، نام برده شده است؛ مثل حجاب و پوشش در نگاه که مردان و زنان در مواجهه با نامحرم به آن توصیه شده‎اند. هدف و فلسفه حجاب

هدف اصلی تشریع احکام در اسلام، قرب به خداوند است که به وسیله‌ی تزکیه‌ی نفس و تقوا به دست می‎آید:

إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ (حجرات؛13) بزرگوار و با افتخارترین شما نزد خدا با تقواترین شماست.

-=هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ؛ اوست خدایی که میان عرب امّی (قومی که خواندن و نوشتن هم نمی‎دانستند) پیغمبری بزرگوار از همان قوم برانگیخت، تا بر آنان وحی خدا را تلاوت کند و آنها را (از لوث جهل و اخلاق زشت) پاک سازد و کتاب سماوی و حکمت الهی بیاموزد؛ با آن که پیش از این، همه در ورطه‌ی جهالت و گمراهی بودند.=- از قرآن کریم استفاده می‎شود که هدف از تشریع حکم الهی، وجوب حجاب اسلامی، دست‌یابی به تزکیه‌ی نفس، طهارت، عفت و پاکدامنی است. آیاتی هم‎چون:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِکَ أَزْکى لَهُمْ؛ ای رسول ما مردان مؤمن را بگو تا چشم‎ها از نگاه ناروا بپوشند و فروج و اندامشان را محفوظ دارند، که این بر پاکیزگی جسم و جان ایشان اصلح است.

حجاب چشم

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ (نور؛30) ای رسول ما به مردان مؤمن بگو تا چشم‎ها را از نگاه ناروا بپوشند.

قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ(نور؛31) ای رسول به زنان مؤمن بگو تا چشم‎ها را از نگاه ناروا بپوشند.

حجاب در گفتار

نوع دیگر حجاب و پوشش قرآنی، حجاب گفتاری زنان در مقابل نامحرم است:

فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ(احزاب؛32) پس زنهار نازک و نرم با مردان سخن نگویید؛ مبادا آن که دلش بیمار (هوا و هوس) است به طمع افتد.

حجاب رفتاری

نوع دیگر حجاب و پوشش قرآنی، حجاب رفتاری زنان در مقابل نامحرم است. به زنان دستور داده شده است به گونه‎ای راه نروند که با نشان دادن زینت‎های خود باعث جلب توجه نامحرم شوند

وَ لا یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ ما یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ(نور؛31) و آن طور پای به زمین نزنند که خلخال و زیور پنهان پاهایشان معلوم شود.

از مجموع مباحث طرح شده به روشنی استفاده می‎شود که مراد از حجاب اسلامی، پوشش و حریم قایل شدن در معاشرت زنان با مردان نامحرم در انحای مختلف رفتار، مثل نحوه‌ی پوشش، نگاه، ‌حرف زدن و راه ‎رفتن است. بنابراین، حجاب و پوشش زن نیز به منزله‌ی یک حاجب و مانع در مقابل افراد نامحرم است که قصد نفوذ و تصرف در حریم ناموس دیگران را دارند. همین مفهوم منع و امتناع در ریشه‌ی لغوی عفت نیز وجود دارد؛ حجاب و عفت

دو واژه‌ی «حجاب» و «عفت» در اصل معنای منع و امتناع مشترک‎اند. تفاوتی که بین منع و بازداری حجاب و عفت است، تفاوت بین ظاهر و باطن است؛ یعنی منع و بازداری در حجاب مربوط به ظاهر است، ولی منع و بازداری در عفت، مربوط به باطن و درون است؛ چون عفت یک حالت درونی است، ولی با توجه به این که تأثیر ظاهر بر باطن و تأثیر باطن بر ظاهر، یکی از ویژگی‌های عمومی انسان است؛ بنابراین، بین حجاب و پوشش ظاهری و عفت و بازداری باطنی انسان، تأثیر و تأثّر متقابل است؛ بدین ترتیب که هرچه حجاب و پوشش ظاهری بیش‌تر و بهتر باشد، این نوع حجاب در تقویت و پرورش روحیه‌ی باطنی و درونی عفت، تأثیر بیش‌تری دارد؛ و بالعکس هر چه عفت درونی و باطنی بیش‌تر باشد باعث حجاب و پوشش ظاهری بیش‌تر و بهتر در مواجهه با نامحرم می‎گردد. حجاب زنان سالمند

قرآن مجید به شکل ظریفی به این تأثیر و تأثّر اشاره فرموده است. نخست به زنان سالمند اجازه می‎دهد که بدون قصد تبرّج و خودنمایی، لباس‎های رویی خود، مثل چادر را در مقابل نامحرم بردارند، ولی در نهایت می‎گوید: اگر عفت بورزند، یعنی حتی لباس‎هایی مثل چادر را نیز بر ندارند، بهتر است.

وَ الْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِی لا یَرْجُونَ نِکاحاً فَلَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُناحٌ أَنْ یَضَعْنَ ثِیابَهُنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِینَةٍ وَ أَنْ یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَّ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ.(نور؛60)

علاوه بر رابطه‌ی قبل، بین پوشش ظاهری و عفت باطنی، رابطه‌ی علامت و صاحب علامت نیز هست؛ به این معنا که مقدار حجاب ظاهری، نشانه‎ای از مرحله‌ی خاصی از عفت باطنی صاحب حجاب است. البته این مطلب به این معنا نیست که هر زنی که حجاب و پوشش ظاهری داشت، لزوماً از همه‌ی مراتب عفت و پاکدامنی نیز برخوردار است. آیا حجاب مانع همه بزهکاری های اجتماعی است؟

با توجه به همین نکته، پاسخ این اشکال و شبهه‌ی افرادی که برای ناکارآمد جلوه دادن حجاب و پوشش ظاهری، تخلفات بعضی از زنان با حجاب را بهانه قرار می‎دهند آشکار می‎گردد؛ زیرا مشکل این عده از زنان، ضعف در حجاب باطنی و فقدان ایمان و اعتقاد قوی به آثار مثبت حجاب و پوشش ظاهری است و قبلاً گذشت که حجاب اسلامی ابعادی گسترده دارد و یکی از مهم‌ترین و اساسی‏ترین ابعاد آن، حجاب درونی و باطنی و ذهنی است که فرد را در مواجهه با گناه و فساد، از عقاید و ایمان راسخ درونی برخوردار می‌کند؛ و اساساً این حجاب ذهنی و عقیدتی، به منزله‎ی سنگ بنای دیگر حجاب‎ها، از جمله حجاب و پوشش ظاهری است؛ زیرا افکار و عقاید انسان، شکل دهنده‌ی رفتارهای اوست. البته، همان‎گونه که حجاب و پوشش ظاهری، لزوماً به معنای برخورداری از همه‌ی مراتب عفاف نیست، عفاف بدون رعایت پوشش ظاهری نیز قابل تصور نیست. نمی‎توان زن یا مردی را که عریان یا نیمه عریان در انظار عمومی ظاهر می‎شود عفیف دانست؛ زیرا گفتیم که پوشش ظاهری یکی از علامت‎ها و نشانه‎های عفاف است، و بین مقدار عفاف و حجاب، رابطه‌ی تأثیر و تأثّر متقابل وجود دارد. بعضی نیز رابطه‌ی عفاف و حجاب را از نوع رابطه‌ی ریشه و میوه دانسته‌اند؛ با این تعبیر که حجاب، میوه‌ی عفاف، و عفاف، ریشه‌ی حجاب است. برخی افراد ممکن است حجاب ظاهری داشته باشند، ولی عفاف و طهارت باطنی را در خویش ایجاد نکرده باشند. این حجاب، تنها پوسته‌ و ظاهری است. از سوی دیگر، افرادی ادعای عفاف کرده و با تعابیری، مثل «من قلب پاک دارم، خدا با قلب‌ها کار دارد»، خود را سرگرم می‌کنند؛ چنین انسان‎هایی باید در قاموس اندیشه‌ی خود این نکته‌ی اساسی را بنگارند که درون پاک، بیرونی پاک می‌پروراند و هرگز قلب پاک، موجب بارور شدن میوه‌ی ناپاکِ بی‌حجابی نخواهد شد.

حجاب نزد فاطمه زهرا

چند روایت درباره اهمیت حجاب در نظر فاطمه زهرا علیهاسلام: حضرت موسی بن جعفر علیه السلام از پدران گرامیش از حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام نقل فرمود که: روزی شخص نابینایی اجازه ورود خواست. فاطمه علیهاسلام برخاست و چادر به سر کرد. رسول خدا فرمود:« چرا از او رو می‌گیری، او که تو را نمی‌بیند؟» فاطمه عرض کرد:« او مرا نمی‌بیند، اما من که او را می بینم. و او اگر چه مرا نمی‌بیند ولی بوی مرا که حس می‌کند. » رسول خدا فرمود:« شهادت می دهم که تو پاره تن منی. » روزی رسول خدا از اصحاب خود پرسید:« نزدیکترین حالات زن به پروردگارش کدام است؟» اصحاب نتوانستند جواب بدهند. این سؤال به گوش فاطمه علیهاسلام رسید. فاطمه فرمود:« نزدیکترین حالات زن به پروردگارش وقتی است که در خانه اش بنشیند (و خود را در کوچه و بازار، جلو چشم نا محرمان قرار ندهد.( » وقتی رسول خدا این سخن را شنید، فرمود:« فاطمه پاره تن من است. » امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: روزی رسول خدا از ما پرسید:« بهترین کار برای زنان چیست؟»فاطمه علیهاسلام پاسخ داد:« بهترین کار برای زنان این است که مردان را نبینند و مردان نیز آنها را نبینند » رسول خدا فرمود:« فاطمه پاره تن من است » رسول خدا بعد از ازدواج فاطمه علیهاسلام کارها را بین او و علی علیه السلام تقسیم کرد و فرمود کارهای منزل با فاطمه و کارهای خارج از منزل با علی. فاطمه علیها سلام می‌فرماید:« هیچ کس نمی‌‌داند من چقدر خوشحال شدم که رسول خدا مرا از ظاهر شدن در پیش چشم مردان معاف کرد.» روزی فاطمه زهرا سلام الله علیها به اسماء فرمود:« چه بد است این تخته‌هایی که بدن مرده را برای تشییع جنازه روی آن می‌گذارند! زیرا وقتی زنی را روی آن قرار می دهند و پارچه ای بر بدنش می کشند، حجم بدن او معلوم است.» اسماء گفت:« من که در حبشه بودم، می‌دیدم مردم آنجا تابوتی از چوب درست می‌کردند و مرده را داخل آن می‌گذاشتند.» سپس اسماء با چوب خرما تابوتی لبه‌دار درست کرد و به فاطمه علیهاسلام نشان داد. حضرت فاطمه بسیار خوشحال شد و فرمود:« این خیلی خوب است. وقتی مرده را داخل آن قرار دهند و پارچه‌ای روی آن بکشند، دیگر معلوم نمی‌شود مرده مرد است یا زن.» و فرمود:« پس از مرگم، مرا در همین تابوت بگذارید.»

منابع :

سایت اطلاع رسانی دانشنامه رشد : WWW.daneshnameh.roshd.ir

سایت اطلاع رسانی تبیان :www.tebyan.net

 


بازدید : 8 تاریخ : یکشنبه 16 مهر 1396 زمان : 13:36 نویسنده : admin نظرات ()

1/ax (20)

 

1/ax (20)

فهرست

عنوانصفحه

مقدمه 3

افزودن به ضریب عملکرد هکرها4

سطح 1 امنیت پیرامون5

سطح 2 امنیت پیرامون 7

استاندارد شبکه های محلی بی سیم 9

شبکه های بی سیم و انواع WPAN,WWAN.WLAN 11

مقدار بر شبکه خصوصی مجازی (VPN)12

دسته بندی VPN بر اساس رمزنگاری 12

دسته بندی VPN بر اساس لایه پیاده سازی 14

مقایسه تشخیص نفوذ و پیشگیری از نفوذ14

تفاوت شکلی تشخیص با پیشگیری14

تشخیص نفوذ16

نتیجه ی نهایی17

مقدمه ای بر تشخیص نفوذ17

انواع حملات شبکه ای با توجه به طریقه حمله 18

انواع حملات شبکه ای با توجه به حمله کننده 19

پردازه تشخیص نفوذ 20

مقدمه ای بر IPSEC 20

انواع IPSEC VPN 21

کاربرد پراکسی در امنیت شبکه 23

برخی از انواع پراکسی24

SMTP proxy 25

امنیت و پرتال 27

امنیت و پرتال CMS PARS27

راهکارهای شبکه های سیم 28

نسب، طراحی و راه اندازی شبکه و ایرلس Multipoint Point o29

نسب طراحی و راه اندازی شبکه های Hot spot29

مشاوره و تامین تجهیزات برای راه اندازی شبکه های وایرلس29

شبکه های بیسیم35

انواع شبکه های بی سیم 36

شبکه های (MANET) Mobile ad hoc 38

کاربردهای شبکه Mobile ad hoc 39

پروتوکل های مسیریابی Routing proto cols39

پروتوکل TCP/IP40

مقدمه40

معنی پروتوکل TCP/IP41

لایه های پروتکل TCP/IP41

لایه Application42

لایه Transport43

لایه اینترنت43

لایه Network Interface43

مشخص نمودن برنامه ها 43

آدرس IP44

یورت TCP/IP44

سوکت (Socket)44

TCP/IP44

پروتکل:TCP لایه Transport45

ارسال اطلاعات با استفاده از TCP45

پروتوکل: UUP لایه Internet 46

پروتوکل: IP لایه Internet48

مسیر یابی 49

معنای حمل49

توزیع توپولوژی49

آلگوریتم برداری راه دور 49

آلگوریتم حالت اینک59

پروتوکل بردار مسیر50

مقایسه الگوریتم مسیریابی 50

انتخاب مسیر51

عوامل چندگانه 51

شبکه های حسگر بی سیم52

نگاهی به شبکه های بی سیم حسگر52

ویژگی های عمومی یک شبکه حسگر54

ساختار ارتباطی شبکه های حسگر54

فاکتورهای طراحی 54

تحمل خرابی55

قابلیت گسترش55

هزینه تولید 55

سخن پایانی57

منابع 58

مقدمه

امروزه امنیت شبکه یک مسأله مهم برای ادارات و شرکتهای دولتی و سازمان های کوچک و بزرگ است. تهدیدهای پیشرفته از سوی تروریست های فضای سایبر، کارمندان ناراضی و هکرها رویکردی سیستماتیک را برای امنیت شبکه می طلبد. در بسیاری از صنایع، امنیت به شکل پیشرفته یک انتخاب نیست بلکه یک ضرورت است.

در این سلسله مقالات رویکردی لایه بندی شده برای امن سازی شبکه به شما معرفی می گردد.  این رویکرد هم یک استراتژی تکنیکی است که ابزار و امکان مناسبی را در سطوح مختلف در زیرساختار شبکه شما قرار می دهد و هم یک استراتژی سازمانی است که مشارکت همه از هیأت مدیره تا قسمت فروش را می طلبد.

رویکرد امنیتی لایه بندی شده روی نگهداری ابزارها و سیستمهای امنیتی و روال ها در پنج لایه مختلف در محیط فناوری اطلاعات متمرکز می گردد.

۱- پیرامون

۲- شبکه

۳- میزبان

۴- برنامه  کاربردی

۵- دیتا

در این سلسله مقالات هریک از این سطوح تعریف می شوند و یک دید کلی از ابزارها و سیستمهای امنیتی گوناگون که روی هریک عمل می کنند، ارائه می شود. هدف در اینجا ایجاد درکی در سطح پایه از امنیت شبکه و پیشنهاد یک رویکرد عملی مناسب برای محافظت از دارایی های دیجیتال است. مخاطبان این سلسله مقالات متخصصان فناوری اطلاعات، مدیران تجاری و تصمیم گیران سطح بالا هستند.

محافظت از اطلاعات اختصاصی به منابع مالی نامحدود و عجیب و غریب نیاز ندارد. با درکی کلی از مسأله،  خلق یک طرح امنیتی استراتژیکی و تاکتیکی می تواند تمرینی آسان باشد. بعلاوه، با رویکرد عملی که در اینجا معرفی می شود، می توانید بدون هزینه کردن بودجه های کلان، موانع موثری بر سر راه اخلال گران امنیتی ایجاد کنید.

  

افزودن به ضریب عملکرد هکرها

متخصصان امنیت شبکه از اصطلاحی با عنوان ضریب عملکرد (work factor) استفاده می کنند که مفهومی مهم در پیاده سازی امنیت لایه بندی است. ضریب عملکرد بعنوان میزان تلاش مورد نیاز توسط یک نفوذگر بمنظور تحت تأثیر قراردادن یک یا بیشتر از سیستمها و ابزار امنیتی تعریف می شود که باعث رخنه کردن در شبکه می شود. یک شبکه با ضریب عملکرد بالا به سختی مورد دستبرد قرار می گیرد در حالیکه یک شبکه با ضریب عملکرد پایین می تواند نسبتاً به راحتی مختل شود. اگر هکرها تشخیص دهند که شبکه شما ضریب عملکرد بالایی دارد، که فایده رویکرد لایه بندی شده نیز هست، احتمالاً شبکه شما را رها می کنند و به سراغ شبکه هایی با امنیت پایین تر می روند و این دقیقاً همان چیزیست که شما می خواهید.

تکنولوژی های بحث شده در این سری مقالات مجموعاً رویکرد عملی خوبی برای امن سازی دارایی های دیجیتالی شما را به نمایش می گذارند. در یک دنیای ایده آل، شما بودجه و منابع را برای پیاده سازی تمام ابزار و سیستم هایی که بحث می کنیم خواهید داشت. اما متأسفانه در چنین دنیایی زندگی نمی کنیم. بدین ترتیب، باید شبکه تان را ارزیابی کنید – چگونگی استفاده از آن، طبیعت داده های ذخیره شده، کسانی که نیاز به دسترسی دارند، نرخ رشد آن و غیره – و سپس ترکیبی از سیستم های امنیتی را که بالاترین سطح محافظت را ایجاد می کنند، با توجه به منابع در دسترس پیاده سازی کنید.

 

مدل امنیت لایه بندی شده

در این جدول مدل امنیت لایه بندی شده و بعضی از تکنولوژی هایی که در هر سطح مورد استفاده قرار می گیرند، ارائه شده اند. این تکنولوژی ها با جزئیات بیشتر در بخش های بعدی مورد بحث قرار خواهند گرفت.

 

ردیف سطح امنیتی ابزار و سیستم های امنیتی قابل استفاده

۱ پیرامون ·       فایروال
·       آنتی ویروس در سطح شبکه
·       رمزنگاری شبکه خصوصی مجازی

۲ شبکه ·       سیستم  تشخیص/جلوگیری از نفوذ (IDS/IPS)
·       سیستم مدیریت آسیب پذیری
·       تبعیت امنیتی کاربر انتهایی
·       کنترل دسترسی/ تایید هویت کاربر

۳ میزبان ·       سیستم تشخیص نفوذ میزبان
·       سیستم ارزیابی آسیب پذیری میزبان
·       تبعیت امنیتی کاربر انتهایی
·       آنتی ویروس
·       کنترل دسترسی/ تایید هویت کاربر

۴ برنامه کاربردی ·       سیستم تشخیص نفوذ میزبان
·       سیستم ارزیابی آسیب پذیری میزبان
·       کنترل دسترسی/ تایید هویت کاربر
·       تعیین صحت ورودی

۵ داده ·       رمزنگاری
·       کنترل دسترسی/ تایید هویت کاربر

سطح ۱: امنیت پیرامون

منظور از پیرامون، اولین خط دفاعی نسبت به بیرون و به عبارتی به شبکه غیرقابل اعتماد است. «پیرامون» اولین و آخرین نقطه تماس برای دفاع امنیتی محافظت کننده شبکه است. این ناحیه ای است که شبکه به پایان می رسد و اینترنت آغاز می شود. پیرامون شامل یک یا چند فایروال و مجموعه ای از سرورهای به شدت کنترل شده است که در بخشی از پیرامون قرار دارند که بعنوان DMZ (demilitarized zone) شناخته می شود. DMZ معمولاً وب سرورها، مدخل ایمیل ها، آنتی ویروس شبکه و سرورهای DNS  را دربرمی گیرد که باید در معرض اینترنت قرار گیرند. فایروال قوانین سفت و سختی در مورد اینکه چه چیزی می تواند وارد شبکه شود و چگونه سرورها در DMZ می توانند با اینترنت و شبکه داخلی تعامل داشته باشند، دارد.

پیرامون شبکه، به اختصار، دروازه شما به دنیای بیرون و برعکس، مدخل دنیای بیرون به شبکه شماست.

تکنولوژیهای زیر امنیت را در پیرامون شبکه ایجاد می کنند:

 ·   فایروال ـ معمولاً یک فایروال روی سروری نصب می گردد که به بیرون و درون پیرامون شبکه متصل است. فایروال سه عمل اصلی انجام می دهد ۱- کنترل ترافیک ۲- تبدیل آدرس و ۳- نقطه پایانی VPN. فایروال کنترل ترافیک را با سنجیدن مبداء و مقصد تمام ترافیک واردشونده و خارج شونده انجام می دهد و تضمین می کند که تنها تقاضاهای مجاز اجازه عبور دارند. بعلاوه، فایروال ها به شبکه امن در تبدیل آدرس های IP داخلی به آدرس های قابل رویت در اینترنت کمک می کنند. این کار از افشای اطلاعات مهم درباره ساختار شبکه تحت پوشش فایروال جلوگیری می کند. یک فایروال همچنین می تواند به عنوان نقطه پایانی تونل های VPN (که بعداً بیشتر توضیح داده خواهد شد) عمل کند. این سه قابلیت فایروال را تبدیل به بخشی واجب برای امنیت شبکه شما می کند.

 

·   آنتی ویروس شبکه ـ  این نرم افزار در DMZ نصب می شود و محتوای ایمیل های واردشونده و خارج شونده را با پایگاه داده ای از مشخصات ویروس های شناخته شده مقایسه می کند.  این آنتی ویروس ها آمد و شد ایمیل های آلوده را مسدود می کنند و آنها را قرنطینه می کنند و سپس به دریافت کنندگان و مدیران شبکه اطلاع می دهند. این عمل از ورود و انتشار یک ایمیل آلوده به ویروس در شبکه جلوگیری می کند و جلوی گسترش ویروس توسط شبکه شما را می گیرد. آنتی ویروس شبکه، مکملی برای حفاظت ضدویروسی است که در سرور ایمیل شما و کامپیوترهای مجزا صورت می گیرد. بمنظور کارکرد مؤثر، دیتابیس ویروس های شناخته شده باید به روز نگه داشته شود.

 

·   VPNـ یک شبکه اختصاصی مجازی (VPN) از رمزنگاری سطح بالا برای ایجاد ارتباط امن بین ابزار دور از یکدیگر، مانند لپ تاپ ها و شبکه مقصد استفاده می کند. VPN اساساً یک تونل رمزشده تقریباً با امنیت و محرمانگی یک شبکه اختصاصی اما از میان اینترنت ایجاد می کند. این تونل VPN می تواند در یک مسیریاب برپایه VPN، فایروال یا یک سرور در ناحیه DMZ پایان پذیرد. برقراری ارتباطات VPN برای تمام بخش های دور و بی سیم شبکه یک عمل مهم است که نسبتاً آسان و ارزان پیاده سازی می شود.

 مزایا

تکنولوژی های ایجاد شده سطح پیرامون سال هاست که در دسترس هستند، و بیشتر خبرگان IT با تواناییها و نیازهای عملیاتی آنها به خوبی آشنایی دارند. بنابراین، از نظر پیاده سازی آسان و توأم با توجیه اقتصادی هستند. بعضیاز فروشندگان راه حل های سفت و سختی برای این تکنولوژیها ارائه می دهند و بیشتر آنها به این دلیل پر هزینه هستند.

معایب

از آنجا که بیشتر این سیستم ها تقریباً پایه ای هستند و مدت هاست که در دسترس بوده اند، بیشتر هکرهای پیشرفته روش هایی برای دور زدن آنها نشان داده اند. برای مثال، یک ابزار آنتی ویروس نمی تواند ویروسی را شناسایی کند مگر اینکه از قبل علامت شناسایی ویروس را در دیتابیس خود داشته باشد و این ویروس داخل یک فایل رمزشده قرار نداشته باشد. اگرچه VPN رمزنگاری مؤثری ارائه می کند، اما کار اجرایی بیشتری را برروی کارمندان IT تحمیل می کنند، چرا که کلیدهای رمزنگاری و گروه های کاربری باید بصورت مداوم مدیریت شوند.

ملاحظات

پیچیدگی معماری شبکه شما می تواند تأثیر قابل ملاحظه ای روی میزان اثر این تکنولوژی ها داشته باشد. برای مثال، ارتباطات چندتایی به خارج احتمالاً نیاز به چند فایروال و آنتی ویروس خواهد داشت. معماری شبکه بطوری که تمام این ارتباطات به ناحیه مشترکی ختم شود، به هرکدام از تکنولوژی های مذکور اجازه می دهد که به تنهایی پوشش مؤثری برای شبکه ایجاد کنند.

انواع ابزاری که در DMZ شما قرار دارد نیز یک فاکتور مهم است. این ابزارها چه میزان اهمیت برای کسب و کار شما دارند؟ هرچه اهمیت بیشتر باشد، معیارها و سیاست های امنیتی سفت و سخت تری باید این ابزارها را مدیریت کنند.

سطح ۲-  امنیت شبکه

سطح شبکه در مدل امنیت لایه بندی شده به WAN و LAN داخلی شما اشاره دارد. شبکه داخلی شما ممکن است شامل چند کامپیوتر و سرور و یا شاید پیچیده تر یعنی شامل اتصالات نقطه به نقطه به دفترهای کار دور باشد. بیشتر شبکه های امروزی در ورای پیرامون، باز هستند؛ یعنی هنگامی که داخل شبکه قرار دارید، می توانید به راحتی در میان شبکه حرکت کنید. این قضیه بخصوص برای سازمان های کوچک تا متوسط صدق می کند که به این ترتیب این شبکه ها برای هکرها و افراد بداندیش دیگر به اهدافی وسوسه انگیز مبدل می شوند. تکنولوژی های ذیل امنیت را در سطح شبکه برقرار می کنند:

 

·   IDSها (سیستم های تشخیص نفوذ) و IPSها (سیستم های جلوگیری از نفوذ) ـ تکنولوژیهای IDS و IPS ترافیک گذرنده در شبکه شما را با جزئیات بیشتر نسبت به فایروال تحلیل می کنند. مشابه سیستم های آنتی ویروس، ابزارهای IDS و IPS ترافیک را تحلیل و هر بسته اطلاعات را با پایگاه داده ای از مشخصات حملات شناخته شده مقایسه می کنند. هنگامی که حملات تشخیص داده می شوند، این ابزار وارد عمل می شوند. ابزارهای IDS مسؤولین IT را از وقوع یک حمله مطلع می سازند؛ ابزارهای IPS یک گام جلوتر می روند و بصورت خودکار ترافیک  آسیب رسان را مسدود می کنند. IDSها و IPSها مشخصات مشترک زیادی دارند. در حقیقت، بیشتر IPSها در هسته خود یک IDS دارند. تفاوت کلیدی بین این تکنولوژی ها از نام آنها استنباط می شود. محصولات IDS تنها ترافیک آسیب رسان را تشخیص می دهند، در حالیکه محصولات IPS از ورود چنین ترافیکی به شبکه شما جلوگیری می کنند. پیکربندی های IDS و IPS  استاندارد در شکل نشان داده شده اند:

  

·   مدیریت آسیب پذیری – سیستم های مدیریت آسیب پذیری دو عملکرد مرتبط را انجام می دهند: (۱) شبکه را برای آسیب پذیری ها پیمایش می کنند و (۲)روند مرمت آسیب پذیری یافته شده را مدیریت می کنند. در گذشته، این تکنولوژی VA )تخمین آسیب پذیری( نامیده می شد. اما این تکنولوژی اصلاح شده است، تا جاییکه بیشتر سیستم های موجود، عملی بیش از تخمین آسیب پذیری ابزار شبکه را انجام می دهند.

سیستم های مدیریت آسیب پذیری ابزار موجود در شبکه را برای یافتن رخنه ها و آسیب پذیری هایی که می توانند توسط هکرها و ترافیک آسیب رسان مورد بهره برداری قرار گیرند، پیمایش می کنند. آنها معمولاً پایگاه داده ای از قوانینی را نگهداری می کنند که آسیب پذیری های شناخته شده برای گستره ای از ابزارها و برنامه های شبکه را مشخص می کنند. در طول یک پیمایش، سیستم هر ابزار یا برنامه ای را با بکارگیری قوانین مناسب می آزماید.

  همچنانکه از نامش برمی آید، سیستم  مدیریت آسیب پذیری شامل ویژگیهایی است که روند بازسازی را مدیریت می کند. لازم به ذکر است که میزان و توانایی این ویژگی ها در میان محصولات مختلف، فرق می کند.

 

·   تابعیت امنیتی کاربر انتهایی – روش های تابعیت امنیتی کاربر انتهایی به این طریق از شبکه محافظت می کنند که تضمین می کنند کاربران انتهایی استانداردهای امنیتی تعریف شده را قبل از اینکه اجازه دسترسی به شبکه داشته باشند، رعایت کرده اند. این عمل جلوی حمله به شبکه از داخل خود شبکه را از طریق سیستم های ناامن کارمندان و ابزارهای VPN و RAS می گیرد.

  روش های امنیت نقاط انتهایی براساس آزمایش هایی که روی سیستم هایی که قصد اتصال دارند، انجام می دهند، اجازه دسترسی می دهند. هدف آنها از این تست ها معمولاً برای بررسی  (۱) نرم افزار مورد نیاز، مانند سرویس پک ها، آنتی ویروس های به روز شده و غیره و (۲) کاربردهای ممنوع مانند اشتراک فایل و نرم افزارهای جاسوسی است.

·   کنترل دسترسیتأیید هویت – کنترل دسترسی نیازمند تأیید هویت کاربرانی است که به شبکه شما دسترسی دارند. هم کاربران و هم ابزارها باید با ابزار کنترل دسترسی در سطح شبکه کنترل شوند.

نکته: در این سلسله مباحث،  به کنترل دسترسی و تأییدهویت در سطوح شبکه، میزبان، نرم افزار و دیتا در چارچوب امنیتی لایه بندی شده می پردازیم. میان طرح های کنترل دسترسی بین لایه های مختلف همپوشانی قابل توجهی وجود دارد. معمولاً تراکنش های تأیید هویت در مقابل دید کاربر اتفاق می افتد

استاندارد شبکه های محلی بی سیم

در ماه ژوئن سال 1997 انجمن مهندسان برق و الكترونيك (IEEE) استاندارد IEEE 802.11-1997 را به عنوان اولين استانداردِ شبكه‌های محلی بی‌سيم منتشر ساخت. اين استاندارد در سال 1999 مجدداً بازنگری شد و نگارش روز آمد شده آن تحت عنوان IEEE 802.11-1999 منتشر شد. استاندارد جاری شبكه‌های محلی بی‌سيم يا همانIEEE 802.11 تحت عنوان ISO/IEC 8802-11:1999، توسط سازمان استاندارد سازی بين‌المللی (ISO) و مؤسسه استانداردهای ملی آمريكا (ANSI) پذيرفته شده است. تكميل اين استاندارد در سال 1997، شكل گيری و پيدايش شبكه سازی محلی بی‌سيم و مبتنی بر استاندارد را به دنبال داشت. استاندارد 1997، پهنای باند 2Mbps را تعريف می‌كند با اين ويژگی كه در شرايط نامساعد و محيط‌های دارای اغتشاش (نويز) اين پهنای باند می‌تواند به مقدار 1Mbps كاهش يابد. روش تلفيق يا مدولاسيون در اين پهنای باند روش DSSS است. بر اساس اين استاندارد پهنای باند 1 Mbps با استفاده از روش مدولاسيون FHSS نيز قابل دستيابی است و در محيط‌های عاری از اغتشاش (نويز) پهنای باند 2 Mbpsنيز قابل استفاده است. هر دو روش مدولاسيون در محدوده باند راديويی 2.4 GHz عمل می‌كنند. يكی از نكات جالب توجه در خصوص اين استاندارد استفاده از رسانه مادون قرمز علاوه بر مدولاسيون‌های راديويی DSSS و FHSS به عنوان رسانهانتقال است. ولی كاربرد اين رسانه با توجه به محدوديت حوزه عملياتی آن نسبتاً محدود و نادر است. گروه كاری 802.11 به زير گروه‌های متعددی تقسيم می‌شود. شكل‌های 1-1 و 1-2 گروه‌های كاری فعال در فرآيند استاندارد سازی را نشان می‌دهد. برخی از مهم‌ترين زير گروه‌ها به قرار زير است:

 

كميته 802.11e كميته‌ای است كه سعی دارد قابليت QoS اِتـِرنت را در محيط شبكه‌های بی‌سيم ارائه كند. توجه داشته باشيد كه فعاليت‌های اين گروه تمام گونه‌های 802.11 شامل a، b، و g را در بر دارد. اين كميته در نظر دارد كه ارتباط كيفيت سرويس سيمی يا Ethernet QoS را به دنيای بی‌سيم بياورد.

كميته 802.11g كميته‌ای است كه با عنوان 802.11 توسعه يافته نيز شناخته می‌شود. اين كميته در نظر دارد نرخ ارسال داده‌ها در باند فركانسی ISM را افزايش دهد. باند فركانسی ISM يا باند فركانسی صنعتی، پژوهشی، و پزشكی، يك باند فركانسی بدون مجوز است. استفاده از اين باند فركانسی كه در محدوده 2400 مگاهرتز تا 2483.5 مگاهرتز قرار دارد، بر اساس مقررات FCC در كاربردهای تشعشع راديويی نيازی به مجوز ندارد. استاندارد 802.11g تا كنون نهايی نشده است و مهم‌ترين علت آن رقابت شديد ميان تكنيك‌های مدولاسيون است. اعضاء اين كميته و سازندگان تراشه توافق كرده‌اند كه از تكنيك تسهيم OFDM استفاده نمايند ولی با اين وجود روش PBCC نيز می‌تواند به عنوان يك روش جايگزين و رقيب مطرح باشد. كميته 802.11h مسئول تهيه استانداردهای يكنواخت و يكپارچه برای توان مصرفی و نيز توان امواج ارسالی توسط فرستنده‌های مبتنی بر 802.11 است.

فعاليت دو كميته 802.11i و 802.11x در ابتدا برروی سيستم‌های مبتنی بر 802.11b تمركز داشت. اين دو كميته مسئول تهيه پروتكل‌های جديد امنيت هستند. استاندارد اوليه از الگوريتمی موسوم به WEP استفاده می‌كند كه در آن دو ساختار كليد رمز نگاری به طول 40 و 128 بيت وجود دارد. WEP مشخصاً يك روش رمزنگاری است كه از الگوريتم RC4 برای رمزنگاری فريم‌ها استفاده می‌كند. فعاليت اين كميته در راستای بهبود مسائل امنيتی شبكه‌های محلی بی‌سيم است.

اين استاندارد لايه‌های كنترل دسترسی به رسانه (MAC) و لايه فيزيكی (PHY) در يك شبكه محلی با اتصال بی‌سيم را دربردارد. شكل 1-1 جايگاه استاندارد 802.11 را در مقايسه با مدل مرجع نشان می‌دهد.

 

شبکه‌های بی‌سیم و انواع WWAN , WLAN , WPAN

تکنولوژی شبکه‌های بی‌سیم، با استفاده از انتقال داده‌ها توسط اموج رادیویی، در ساده‌ترین صورت، به تجهیزات سخت‌افزاری امکان می‌دهد تا بدون‌استفاده از بسترهای فیزیکی همچون سیم و کابل، با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. شبکه‌های بی‌سیم بازه‌ی وسیعی از کاربردها، از ساختارهای پیچیده‌یی چون شبکه‌های بی‌سیم سلولی -که اغلب برای تلفن‌های همراه استفاده می‌شود- و شبکه‌های محلی بی‌سیم (WLAN – Wireless LAN) گرفته تا انوع ساده‌یی چون هدفون‌های بی‌سیم، را شامل می‌شوند. از سوی دیگر با احتساب امواجی همچون مادون قرمز، تمامی تجهیزاتی که از امواج مادون قرمز نیز استفاده می‌کنند، مانند صفحه کلید‌ها، ماوس‌ها و برخی از گوشی‌های همراه، در این دسته‌بندی جای می‌گیرند. طبیعی‌ترین مزیت استفاده از این شبکه‌ها عدم نیاز به ساختار فیزیکی و امکان نقل و انتقال تجهیزات متصل به این‌گونه شبکه‌ها و هم‌چنین امکان ایجاد تغییر در ساختار مجازی آن‌هاست. از نظر ابعاد ساختاری، شبکه‌های بی‌سیم به سه دسته تقسیم می‌گردند : WWAN، WLAN و WPAN.

مقصود از WWAN، که مخفف Wireless WAN است، شبکه‌هایی با پوشش بی‌سیم بالاست. نمونه‌یی از این شبکه‌ها، ساختار بی‌سیم سلولی مورد استفاده در شبکه‌های تلفن همراه است. WLAN پوششی محدودتر، در حد یک ساختمان یا سازمان، و در ابعاد کوچک یک سالن یا تعدادی اتاق، را فراهم می‌کند. کاربرد شبکه‌های WPAN یا Wireless Personal Area Network برای موارد خانه‌گی است. ارتباطاتی چون Bluetooth و مادون قرمز در این دسته قرار می‌گیرند.

شبکه‌های WPAN از سوی دیگر در دسته‌ی شبکه‌های Ad Hoc نیز قرار می‌گیرند. در شبکه‌های Ad hoc، یک سخت‌افزار، به‌محض ورود به فضای تحت پوشش آن، به‌صورت پویا به شبکه اضافه می‌شود. مثالی از این نوع شبکه‌ها، Bluetooth است. در این نوع، تجهیزات مختلفی از جمله صفحه کلید، ماوس، چاپگر، کامپیوتر کیفی یا جیبی و حتی گوشی تلفن همراه، در صورت قرارگرفتن در محیط تحت پوشش، وارد شبکه شده و امکان رد و بدل داده‌ها با دیگر تجهیزات متصل به شبکه را می‌یابند. تفاوت میان شبکه‌های Ad hoc با شبکه‌های محلی بی‌سیم (WLAN) در ساختار مجازی آن‌هاست. به‌عبارت دیگر، ساختار مجازی شبکه‌های محلی بی‌سیم بر پایه‌ی طرحی ایستاست درحالی‌که شبکه‌های Ad hoc از هر نظر پویا هستند. طبیعی‌ست که در کنار مزایایی که این پویایی برای استفاده کننده‌گان فراهم می‌کند، حفظ امنیت چنین شبکه‌هایی نیز با مشکلات بسیاری همراه است. با این وجود، عملاً یکی از راه حل‌های موجود برای افزایش امنیت در این شبکه‌ها، خصوصاً در انواعی همچون Bluetooth، کاستن از شعاع پوشش سیگنال‌های شبکه است. در واقع مستقل از این حقیقت که عمل‌کرد Bluetooth بر اساس فرستنده و گیرنده‌های کم‌توان استوار است و این مزیت در کامپیوترهای جیبی برتری قابل‌توجه‌یی محسوب می‌گردد، همین کمی توان سخت‌افزار مربوطه، موجب وجود منطقه‌ی محدود تحت پوشش است که در بررسی امنیتی نیز مزیت محسوب می‌گردد. به‌عبارت دیگر این مزیت به‌همراه استفاده از کدهای رمز نه‌چندان پیچیده، تنها حربه‌های امنیتی این دسته از شبکه‌ها به‌حساب می‌آیند

مقدمه اي بر شبكه خصوصي مجازي (VPN)

شبكه خصوصي مجازي يا Virtual Private Network كه به اختصار VPN ناميده مي شود، امكاني است براي انتقال ترافيك خصوصي بر روي شبكه عمومي. معمولا  از VPN براي اتصال دو شبكه خصوصي از طريق يك شبكه عمومي مانند اينترنت استفاده مي شود.منظور از يك شبكه خصوصي شبكه اي است كه بطور آزاد در اختيار و دسترس عموم نيست. VPN به اين دليل مجازي ناميده مي شود كه از نظر دو شبكه خصوصي ، ارتباط از طريق يك ارتباط و شبكه خصوصي بين آنها برقرار است اما در واقع شبكه عمومي اين كار را انجام مي دهد. پياده سازي VPN معمولا اتصال دو يا چند شبكه خصوصي از طريق يك تونل رمزشده انجام مي شود. در واقع به اين وسيله اطلاعات در حال تبادل بر روي شبكه عمومي از ديد ساير كاربران محفوظ مي ماند. VPN را مي توان بسته به شيوه پياده سازي و اهداف پياده سازي آن به انواع مختلفي تقسيم كرد. 

 دسته بندي VPN براساس رمزنگاري

 VPN را مي توان با توجه به استفاده يا عدم استفاده از رمزنگاري به دو گروه اصلي تقسيم كرد:

1- VPNرمزشده : VPN هاي رمز شده از انواع مكانيزمهاي رمزنگاري براي انتقال امن اطلاعات بر روي شبكه عمومي استفاده مي كنند. يك نمونه خوب از اين VPN ها ، شبكه هاي خصوصي مجازي اجرا شده به كمك IPSec  هستند.

2-  VPN رمزنشده : اين نوع از VPN براي اتصال دو يا چند شبكه خصوصي با هدف استفاده از منابع شبكه يكديگر ايجاد مي شود. اما امنيت اطلاعات در حال تبادل حائز اهميت نيست يا اين كه اين امنيت با روش ديگري غير از رمزنگاري تامين مي شود. يكي از اين روشها تفكيك مسيريابي است. منظور از تفكيك مسيريابي آن است كه تنها اطلاعات در حال تبادل بين دو شبكه خصوصي به هر يك از آنها مسير دهي مي شوند. (MPLS VPN) در اين مواقع مي توان در لايه هاي بالاتر از رمزنگاري مانند SSL استفاده كرد.

هر دو روش ذكر شده مي توانند با توجه به سياست امنيتي مورد نظر ، امنيت مناسبي را براي مجموعه به ارمغان بياورند، اما معمولا VPN هاي رمز شده براي ايجاد VPN امن به كار  مي روند. ساير انواع VPN مانند MPLS VPN بستگي به امنيت و جامعيت عمليات مسيريابي دارند.

 

 دسته بندي VPN براساس لايه پياده سازي

VPN بر اساس لايه مدل OSI كه در آن پياده سازي شده اند نيز قابل دسته بندي هستند. اين موضوع از اهميت خاصي برخوردار است. براي مثال در VPN هاي رمز شده ، لايه اي كه در آن رمزنگاري انجام مي شود در حجم ترافيك رمز شده تاثير دارد. همچنين سطح شفافيت VPN براي كاربران آن نيز با توجه به لايه پياده سازي مطرح مي شود.

1-  VP لايه پيوند داده : با استفاده از VPN هاي لايه پيوند داده مي توان دو شبكه خصوصي را در لايه 2 مدل OSI با استفاده از پروتكلهايي مانند ATM يا Frame Relay به هم متصل كرد.با وجودي كه اين مكانيزم راه حل مناسبي به نظر مي رسد اما معمولا روش ارزني نيست چون نياز به يك مسير اختصاصي لايه 2 دارد. پروتكلهاي Frame Relay و ATM مكانيزمهاي رمزنگاري را تامين نمي كنند. آنها فقط به ترافيك اجازه مي دهند تا بسته به آن كه به كدام اتصال لايه 2 تعلق دارد ، تفكيك شود. بنابراين اگر به امنيت بيشتري نياز داريد بايد مكانيزمهاي رمزنگاري مناسبي را به كار بگيريد.

2-  VPN لايه شبكه : اين سري از VPN ها با استفاده از tunneling لايه 3 و/يا تكنيكهاي رمزنگاري استفاده مي كنند. براي مثال مي توان به IPSec Tunneling و پروتكل رمزنگاري براي ايجاد VPN اشاره كرد.مثالهاي ديگر پروتكلهاي GRE و L2TP هستند. جالب است اشاره كنيم كه L2TP در ترافيك لايه 2 تونل مي زند اما از لايه 3 براي اين كار استفاده مي كند. بنابراين در VPN هاي لايه شبكه قرار مي گيرد. اين لايه براي انجام رمزنگاري نيز بسيار مناسب است. در بخشهاي بعدي اين گزارش به اين سري از VPN ها به طور مشروح خواهيم پرداخت.

3-  VPN لايه كاربرد : اين VPN ها براي كار با برنامه هاي كاربردي خاص ايجاد شده اند. VPN هاي مبتني بر SSL از مثالهاي خوب براي اين نوع از VPN هستند. SSL رمزنگاري را بين مرورگر وب و سروري كه SSL را اجرا مي كند، تامين          مي كند.SSH  مثال ديگري براي اين نوع از VPN ها است.SSH به عنوان يك مكانيزم امن و رمز شده براي login به اجزاي مختلف شبكه شناخته مي شود. مشكل VPNها در اين لايه آن است كه هرچه خدمات و برنامه هاي جديدي اضافه مي شوند ، پشتيباني آنها در VPN نيز بايد اضافه شود.

دسته بندي VPN براساس كاركرد تجاري

مقايسه تشخيص نفوذ و پيش گيري از نفوذ

ايده پيش گيري از نفوذ (Intrusion Prevention) اين است كه تمام حملات عليه هر بخش از محيط محافظت شده توسط روش هاي به كار گرفته شده ناكام بماند. اين روش ها مي توانند تمام بسته هاي شبكه را بگيرند و نيت آنها را مشخص كنند ـ آيا هركدام يك حمله هستند يا يك استفاده قانوني ـ سپس عمل مناسب را انجام دهند.

تفاوت شكلي تشخيص با پيش گيري

در ظاهر، روش هاي تشخيص نفوذ و پيش گيري از نفوذ رقيب هستند. به هرحال، آنها ليست بلندبالايي از عملكردهاي مشابه، مانند بررسي بسته داده، تحليل با توجه به حفظ وضعيت، گردآوري بخش هاي TCP، ارزيابي پروتكل و تطبيق امضاء دارند. اما اين قابليت ها به عنوان ابزاري براي رسيدن به اهداف متفاوت در اين دو روش به كار گرفته مي شوند. يك IPS  (Intrusion Prevention System) يا سيستم پيش گيري مانند يك محافظ امنيتي در مدخل يك اجتماع اختصاصي عمل مي كند كه بر پايه بعضي گواهي ها و قوانين يا سياست هاي از پيش تعيين شده اجازه عبور مي دهد. يك IDS (Intrusion Detection System) يا سيستم تشخيص مانند يك اتومبيل گشت زني در ميان اجتماع عمل مي كند كه فعاليت ها را به نمايش مي گذارد و دنبال موقعيت هاي غيرعادي مي گردد. بدون توجه به قدرت امنيت در مدخل، گشت زن ها به كار خود در سيستم ادامه مي دهند و بررسي هاي خود را انجام  مي دهند.

تشخيص نفوذ

هدف از تشخيص نفوذ نمايش، بررسي و ارائه گزارش از فعاليت شبكه است. اين سيستم روي بسته هاي داده كه از ابزار كنترل دسترسي عبور كرده اند، عمل مي كند. به دليل وجود محدوديت هاي اطمينان پذيري، تهديدهاي داخلي و وجود شك و ترديد مورد نياز،  پيش گيري از نفوذ بايد به بعضي از موارد مشكوك به حمله اجازه عبور دهد تا احتمال تشخيص هاي  غلط (false positive) كاهش يابد. از طرف ديگر،  روش هاي IDS با هوشمندي همراه هستند و از تكنيك هاي مختلفي براي تشخيص حملات بالقوه، نفوذها و سوء استفاده ها بهره مي گيرند. يك IDS معمولاً به گونه اي از پهناي باند استفاده مي كند كه مي تواند بدون تأثير گذاشتن روي معماري هاي محاسباتي و شبكه اي به كار خود ادامه دهد.

طبيعت منفعل IDS آن چيزي است كه قدرت هدايت تحليل هوشمند جريان بسته ها را ايجاد مي كند. همين امر IDS را در جايگاه خوبي براي تشخيص موارد زير قرار مي دهد:

حملات شناخته شده از طريق امضاءها و قوانين

تغييرات در حجم و جهت ترافيك با استفاده از قوانين پيچيده و تحليل آماري

تغييرات الگوي ترافيك ارتباطي با استفاده از تحليل جريان

تشخيص فعاليت غيرعادي با استفاده از تحليل انحراف معيار

تشخيص فعاليت مشكوك با استفاده از تكنيك هاي آماري، تحليل جريان و تشخيص خلاف قاعده

 بعضي حملات تا درجه اي از يقين بسختي قابل تشخيص هستند، و بيشتر آنها فقط مي توانند توسط روش هايي كه داراي طبيعت غيرقطعي هستند تشخيص داده شوند. يعني اين روش ها براي تصميم گيري مسدودسازي براساس سياست مناسب نيستند.

 

 

 

پيش گيري از نفوذ

چنانچه قبلاً هم ذكر شد، روش هاي پيش گيري از نفوذ به منظور محافظت از دارايي ها، منابع، داده و شبكه ها استفاده مي شوند. انتظار اصلي از آنها اين است كه خطر حمله را با حذف ترافيك مضر شبكه كاهش دهند در حاليكه به فعاليت صحيح اجازه ادامه كار مي دهند. هدف نهايي يك سيستم كامل است- يعني نه تشخيص غلط حمله (false positive) كه از بازدهي شبكه مي كاهد و نه عدم تشخيص حمله (false negative) كه باعث ريسك بي مورد در محيط شبكه شود. شايد يك نقش اساسي تر نياز به مطمئن بودن است؛ يعني فعاليت به روش مورد انتظار تحت هر شرايطي. بمنظور حصول اين منظور، روش هاي IPS بايد طبيعت قطعي (deterministic) داشته باشند.

قابليت هاي قطعي، اطمينان مورد نياز براي تصميم گيري هاي سخت را ايجاد مي كند. به اين معني كه روش هاي پيش گيري از نفوذ براي سروكار داشتن با موارد زير ايده آل هستند:

  برنامه هاي ناخواسته و حملات اسب ترواي فعال عليه شبكه ها و برنامه هاي اختصاصي، با استفاده از قوانين قطعي و ليست هاي كنترل دسترسي

  بسته هاي ديتاي متعلق به حمله با استفاده از فيلترهاي بسته داده اي سرعت بالا

  سوءاستفاده از پروتكل و دستكاري پروتكل شبكه با استفاده از بازسازي هوشمند

 حملات DoS/DDoS مانند طغيان SYN و ICMP با استفاده از الگوريتم هاي فيلترينگ برپايه حد آستانه

  سوءاستفاده از برنامه ها و دستكاري هاي پروتكل ـ حملات شناخته شده و شناخته نشده عليه HTTP، FTP، DNS، SMTP و غيره با استفاده از قوانين پروتكل برنامه ها و امضاءها

 باراضافي برنامه ها با استفاده از ايجاد محدوديت هاي مصرف منابع

 تمام اين حملات و وضعيت آسيب پذيري كه به آنها اجازه وقوع مي دهد به خوبي مستندسازي شده اند. بعلاوه، انحرافات از پروتكل هاي ارتباطي از لايه شبكه تا لايه برنامه جايگاهي در هيچ گونه ترافيك صحيح ندارند.

 

نتيجه نهايي

تفاوت بين IDS و IPS به فلسفه جبرگرايي مي انجامد. يعني IDS مي تواند (و بايد) از روش هاي غيرقطعي براي استنباط هرنوع تهديد يا تهديد بالقوه از ترافيك موجود استفاده كند. اين شامل انجام تحليل آماري از حجم ترافيك، الگوهاي ترافيك و فعاليت هاي غيرعادي مي شود. IDS به درد افرادي مي خورد كه واقعاً مي خواهند بدانند چه چيزي در شبكه شان در حال رخ دادن است.

از طرف ديگر، IPS بايد در تمام تصميماتش براي انجام وظيفه اش در پالايش ترافيك قطعيت داشته باشد. از يك ابزار IPS انتظار مي رود كه در تمام مدت كار كند و در مورد كنترل دسترسي تصميم گيري كند. فايروال ها اولين رويكرد قطعي را براي كنترل دسترسي در شبكه ها با ايجاد قابليت اوليه IPS فراهم كردند. ابزارهاي IPS قابليت نسل بعد را به اين فايروال ها اضافه  كردند و هنوز در اين فعاليت هاي قطعي در تصميم گيري براي كنترل دسترسي ها مشاركت دارند.

مقدمه اي بر تشخيص نفوذ (Intrusion Detection)

 تشخيص نفوذ عبارت است از پردازه تشخيص تلاشهايي كه جهت دسترسي غيرمجاز به يك شبكه يا كاهش كارايي آن انجام مي شوند.در تشخيص نفوذ بايد ابتدا درك صحيحي از چگونگي انجام حملات پيدا كرد. سپس بنابر درك بدست آمده، روشي دو مرحله اي را براي متوقف كردن حملات برگزيد. اول اين كه مطمئن شويد كه الگوي عمومي فعاليتهاي خطرناك تشخيص داده شده است. دوم اين كه اطمينان حاصل كنيد كه با حوادث مشخصي كه درطبقه بندي مشترك حملات نمي گنجند، به سرعت رفتار مي شود.به همين دليل است كه بيشتر سيستم هاي تشخيص نفوذ (IDS) بر مكانيزمهايي جهت بروزرساني نرم افزارشان متكي هستند كه جهت جلوگيري از تهديدات شبكه به اندازه كافي سريع هستند. البته تشخيص نفوذ به تنهايي كافي نيست و بايد مسير حمله را تا هكر دنبال كرد تا بتوان به شيوه مناسبي با وي نيز برخورد كرد.

 

انواع حملات شبكه اي با توجه به طريقه حمله

يك نفوذ به شبكه معمولا يك حمله قلمداد مي شود. حملات شبكه اي را مي توان بسته به چگونگي انجام آن به دو گروه اصلي تقسيم كرد. يك حمله شبكه اي را مي توان با هدف نفوذگر از حمله توصيف و مشخص كرد. اين اهداف معمولا از كار انداختن سرويس (DOS يا Denial of Service) يا دسترسي غيرمجاز به منابع شبكه است.

1- حملات از كار انداختن سرويس

 در اين نوع حملات ، هكر استفاده از سرويس ارائه شده توسط ارائه كننده خدمات براي كاربرانش را مختل مي كند. در اين حملات حجم بالايي از درخواست ارائه خدمات به سرور فرستاده مي شود تا امكان خدمات رساني را از آن بگيرد. در واقع سرور به پاسخگويي به درخواستهاي بي شمار هكر مشغول مي شود و از پاسخگويي به كاربران واقعي باز مي ماند.

 2- حملات دسترسي به شبكه

در اين نوع از حملات، نفوذگر امكان دسترسي غيرمجاز به منابع شبكه را پيدا مي كند و از اين امكان براي انجام فعاليتهاي غيرمجاز و حتي غيرقانوني استفاده مي كند. براي مثال از شبكه به عنوان مبدا حملات DOS خود استفاده مي كند تا درصورت شناسايي مبدا، خود گرفتار نشود. دسترسي به شبكه را مي توان به دو گروه تقسيم كرد.

الف– دسترسي به داده : در اين نوع دسترسي ، نفوذگر به داده موجود بر روي اجزاء شبكه دسترسي غيرمجاز پيدا مي كند. حمله كننده مي تواند يك كاربر داخلي يا يك فرد خارج از مجموعه باشد. داده هاي ممتاز و مهم معمولا تنها در اختيار بعضي كاربران شبكه قرار مي گيرد و سايرين حق دسترسي به آنها را ندارند. در واقع سايرين امتياز كافي را جهت دسترسي به اطلاعات محرمانه ندارند، اما مي توان با افزايش امتياز به شكل غير مجاز به اطلاعات محرمانه دسترسي پيدا كرد. اين روش به تعديل امتياز يا Privilege Escalation مشهور است.

ب- دسترسي به سيستم : اين نوع حمله خطرناكتر و بدتر است و طي آن حمله كننده به منابع سيستم و دستگاهها دسترسي پيدا مي كند. اين دسترسي مي تواند شامل اجراي برنامه ها بر روي سيستم و به كار گيري منابع آن در جهت اجراي دستورات حمله كننده باشد. همچنين حمله كننده مي تواند به تجهيزات شبكه مانند دوربينها ، پرينترها و وسايل ذخيره سازي دسترسي پيدا كند. حملات اسب ترواها ، Brute Force و يا استفاده از ابزارهايي جهت تشخيص نقاط ضعف يك نرم افزار نصب شده بر روي سيستم از جمله نمونه هاي قابل ذكر از اين نوع حملات هستند.

فعاليت مهمي كه معمولا پيش از حملات DoS و دسترسي به شبكه انجام مي شود، شناسايي يا reconnaissance است. يك حمله كننده از اين فاز جهتي افتن حفره هاي امنيتي و نقاط ضعف شبكه استفاده مي كند. اين كار مي تواند به كمك بعضي ابزارها آماده انجام پذيرد كه به بررسي پورتهاي رايانه هاي موجود بر روي شبكه مي پردازند و آمادگي آنها را جهت انجام حملات مختلف بر روي آنها بررسي مي كنند.

 

 انواع حملات شبكه اي با توجه به حمله كننده

حملات شبكه اي را مي توان با توجه به حمله كننده به چهار گروه تقسيم كرد :

1-  حملات انجام شده توسط كاربر مورد اعتماد (داخلي) : اين حمله يكي از مهمترين و خطرناكترين نوع حملات است، چون از يك طرف كاربر به منابع مختلف شبكه دسترسي دارد و از طرف ديگر سياستهاي امنيتي معمولا محدوديتهاي كافي درباره اين كاربران اعمال       نمي كنند.

2-  حملات انجام شده توسط افراد غير معتمد (خارجي) : اين معمولترين نوع حمله است كه يك كاربر خارجي كه مورد اعتماد نيست شبكه را مورد حمله قرار مي دهد. اين افراد معمولا سخت ترين راه را پيش رو دارند زيرا بيشتر سياستهاي امنيتي درباره اين افراد تنظيم شده اند

3-  حملات انجام شده توسط هكرهاي بي تجربه : بسياري از ابزارهاي حمله و نفوذ بر روي اينترنت وجود دارند. در واقع بسياري از افراد مي توانند بدون تجربه خاصي و تنها با استفاده از ابزارهاي آماده براي شبكه ايجاد مشكل كنند.

3-  حملات انجام شده توسط كاربران مجرب : هكرهاي با تجربه و حرفه اي در نوشتن انواع كدهاي خطرناك متبحرند. آنها از شبكه و پروتكلهاي آن و همچنين از انواع سيستم هاي عمل آگاهي كامل دارند. معمولا اين افراد ابزارهايي توليد مي كنند كه توسط گروه اول به كار گرفته مي شوند. آنها معمولا پيش از هر حمله ، آگاهي كافي درباره قرباني خود كسب مي كنند.

 

پردازه تشخيص نفوذ

تا بحال با انواع حملات آشنا شديم. حال بايد چگونگي شناسايي حملات و جلوگيري از آنها را بشناسيم. امروزه دو روش اصلي براي تشخيص نفوذ به شبكه ها مورد استفاده قرار مي گيرد:

1- IDS مبتني بر خلاف قاعده آماري

2- IDS مبتني بر امضا يا تطبيق الگو

روش اول مبتني بر تعيين آستانه انواع فعاليتها بر روي شبكه است، مثلا چند بار يك دستور مشخص توسط يك كاربر در يك تماس با يك ميزبان (host) اجرا مي شود.لذا در صورت بروز يك نفوذ امكان تشخيص آن به علت خلاف معمول بودن آن وجود دارد. اما بسياري از حملات به گونه اي هستند كه نمي توان براحتي و با كمك اين روش آنها را تشخيص داد.

در واقع روشي كه در بيشتر سيستمهاي موفق تشخيص نفوذ به كار گرفته مي شود، IDS مبتني بر امضا يا تطبيق الگو است.منظور از امضا مجموعه قواعدي است كه يك حمله در حال انجام را تشخيص مي دهد. دستگاهي كه قرار است نفوذ را تشخيص دهد با مجموعه اي از قواعد بارگذاري مي شود.هر امضا داراي اطلاعاتي است كه نشان مي دهد در داده هاي در حال عبور بايد به دنبال چه فعاليتهايي گشت. هرگاه ترافيك در حال عبور با الگوي موجود در امضا تطبيق كند، پيغام اخطار توليد مي شود و مدير شبكه را از وقوع يك نفوذ آگاه مي كند. در بسياري از موارد IDS علاوه بر آگاه كردن مدير شبكه، اتصال با هكر را بازآغازي مي كند و يا با كمك يك فايروال و انجام عمليات كنترل دسترسي با نفوذ بيشتر مقابله مي كند.

اما بهترين روش براي تشخيص نفوذ ، استفاده از تركيبي از دو روش فوق است.

مقدمه اي بر IPSec

IP Security يا IPSec رشته اي از پروتكلهاست كه براي ايجاد VPN مورد استفاده قرار     مي گيرند. مطابق با تعريف IETF (Internet Engineering Task Force) پروتكل IPSec به اين شكل تعريف مي شود:

يك پروتكل امنيتي در لايه شبكه توليد خواهد شد تا خدمات امنيتي رمزنگاري را تامين كند. خدماتي كه به صورت منعطفي به پشتيباني تركيبي از تاييد هويت ، جامعيت ، كنترل دسترسي و محرمانگي بپردازد.

در اكثر سناريوها مورد استفاده ،IPSec به شما امكان مي دهد تا يك تونل رمزشده را بين دو شبكه خصوصي ايجاد كنيد.همچنين امكان تاييد هويت دو سر تونل را نيز براي شما فراهم         مي كند.اما IPSec تنها به ترافيك مبتني بر IP اجازه بسته بندي و رمزنگاري مي دهد و درصورتي كه ترافيك غير IP  نيز در شبكه وجود داشته باشد ، بايد از پروتكل ديگري مانند GRE در كنار IPSec استفاده كرد.

IPSec به استاندارد de facto در صنعت براي ساخت VPN تبديل شده است.بسياري از فروشندگان تجهيزات شبكه ، IPSec را پياده سازي كرده اند و لذا امكان كار با انواع مختلف تجهيزات از شركتهاي مختلف ، IPSec را به يك انتخاب خوب براي ساخت VPN مبدل كرده است.

 

 انواع IPSec VPN

شيوه هاي مختلفي براي دسته بندي IPSec VPN وجود دارد اما از نظر طراحي ، IPSec براي حل دو مسئله مورد استفاده قرار مي گيرد :

1- اتصال يكپارچه دو شبكه خصوصي و ايجاد يك شبكه مجازي خصوصي

2-توسعه يك شبكه خصوصي براي دسترسي كاربران از راه دور به آن شبكه به عنوان بخشي از شبكه امن

بر همين اساس ، IPSec VPN ها را نيز مي توان به دو دسته اصلي تقسيم كرد:

1- پياده سازي LAN-to-LAN IPSec

اين عبارت معمولا براي توصيف يك تونل IPSec بين دو شبكه محلي به كار مي رود. در اين حالت دو شبكه محلي با كمك تونل IPSec و از طريق يك شبكه عمومي با هم ارتباط برقرار مي كنند به گونه اي كه كاربران هر شبكه محلي به منابع شبكه محلي ديگر، به عنوان عضوي از آن شبكه، دسترسي دارند. IPSec به شما امكان مي دهد كه تعريف كنيد چه داده اي و چگونه بايد رمزنگاري شود.

2- پياده سازي Remote-Access Client IPSec

اين نوع از VPN ها زماني ايجاد مي شوند كه يك كاربر از راه دور و با استفاده ازIPSec client نصب شده بر روي رايانه اش، به يك روتر IPSec يا Access server متصل مي شود. معمولا اين رايانه هاي دسترسي از راه دور به يك شبكه عمومي يا اينترنت و با كمك روش dialup يا روشهاي مشابه متصل مي شوند. زماني كه اين رايانه به اينترنت يا شبكه عمومي متصل مي شود، IPSec client موجود بر روي آن مي تواند يك تونل  رمز شده را بر روي شبكه عمومي ايجاد كند كه مقصد آن يك دستگاه پاياني IPSec ،مانند يك روتر، كه بر لبه شبكه خصوصي مورد نظر كه كاربر قصد ورود به آن را دارد، باشد.

در روش اول تعداد پايانه هاي IPSec محدود است اما با كمك روش دوم مي توان تعداد پايانه ها را به ده ها هزار رساند كه براي پياده سازي هاي بزرگ مناسب است.

 

 ساختار IPSec

IPSec براي ايجاد يك بستر امن يكپارچه ، سه پروتكل را با هم تركيب مي كند :

1- پروتكل مبادله كليد اينترنتي ( Internet Key Exchange يا IKE )

اين پروتكل مسئول طي كردن مشخصه هاي تونل IPSec بين دو طرف است. وظايف اين پروتكل عبارتند از:

      طي كردن پارامترهاي پروتكل

      مبادله كليدهاي عمومي

      تاييد هويت هر دو طرف

      مديريت كليدها پس از مبادله

IKE مشكل پياده سازي هاي دستي و غير قابل تغيير IPSec را با خودكار كردن كل پردازه مبادله كليد حل مي كند. اين امر يكي از نيازهاي حياتي  IPSecاست. IKE خود از سه پروتكل تشكيل مي شود :

SKEME : مكانيزمي را براي استفاده از رمزنگاري كليد عمومي در جهت تاييد هويت تامين مي كند.

Oakley : مكانيزم مبتني بر حالتي را براي رسيدن به يك كليد رمزنگاري، بين دو پايانه IPSec تامين مي كند.

 ISAKMP : معماري تبادل پيغام را شامل قالب بسته ها و حالت گذار تعريف مي كند.

IKE به عنوان استاندارد RFC 2409 تعريف شده است. با وجودي كه IKE كارايي و عملكرد خوبي را براي IPSec تامين مي كند، اما بعضي كمبودها در ساختار آن باعث شده است تا پياده سازي آن مشكل باشد، لذا سعي شده است تا تغييراتي در آن اعمال شود و استاندارد جديدي ارائه شود كه IKE v2 نام خواهد داشت.

2- پروتكل Encapsulating Security Payload يا ESP

اين پروتكل امكان رمزنگاري ، تاييد هويت و تامين امنيت داده را فراهم مي كند.

3- پروتكل سرآيند تاييد هويت (Authentication Header يا AH)

اين پروتكل براي تاييد هويت و تامين امنيت داده به كار مي رود.

كاربرد پراكسي در امنيت شبكه

در مقايسه فايروال‌ها، ما مفهومي از پراكسي ارائه مي‌دهيم و پراكسي را از فيلتركننده بسته‌ها متمايز مي‌كنيم.مي‌توانيم در اينجا مزاياي پراكسي‌ها بعنوان ابزاري براي امنيت را ليست كنيم:

· با مسدود كردن روش‌هاي معمول مورد استفاده در حمله‌ها، هك‌كردن شبكه شما را مشكل‌تر مي‌كنند.

. با پنهان كردن جزئيات سرورهاي شبكه شما از اينترنت عمومي، هك‌كردن شبكه شما را مشكل‌تر مي‌كنند.

· با جلوگيري از ورود محتويات ناخواسته و نامناسب به شبكه شما، استفاده از پهناي باند شبكه را بهبود مي‌بخشند.

· با ممانعت از يك هكر براي استفاده از شبكه شما بعنوان نقطه‌ شروعي براي حمله ديگر، از ميزان اين نوع مشاركت مي‌كاهند.

· با فراهم‌آوردن ابزار و پيش‌فرض‌هايي براي مدير شبكه شما كه مي‌توانند بطور گسترده‌اي استفاده شوند، مي‌توانند مديريت شبكه شما را آسان سازند.

بطور مختصر مي‌توان اين مزايا را اينگونه بيان كرد؛ پراكسي‌ها به شما كمك مي‌كنند كه شبكه‌تان را با امنيت بيشتر، موثرتر و اقتصادي‌تر مورد استفاده قرار دهيد. بهرحال در ارزيابي يك فايروال، اين مزايا به فوايد اساسي تبديل مي‌شوند كه توجه جدي را مي‌طلبند.

برخي انواع پراكسي

تا كنون به پراكسي بصورت يك كلاس عمومي تكنولوژي پرداختيم. در واقع، انواع مختلف پراكسي وجود دارد كه هركدام با نوع متفاوتي از ترافيك اينترنت سروكار دارند. در بخش بعد به چند نوع آن اشاره مي‌كنيم و شرح مي‌دهيم كه هركدام در مقابل چه نوع حمله‌اي مقاومت مي‌كند.

البته پراكسي‌ها تنظيمات و ويژگي‌هاي زيادي دارند. تركيب پراكسي‌ها و ساير ابزار مديريت فايروال‌ها به مديران شبكه شما قدرت كنترل امنيت شبكه تا بيشترين جزئيات را مي‌دهد. در ادامه به پراكسي‌هاي زير اشاره خواهيم كرد:

·   SMTP Proxy

·   HTTP Proxy

·   FTP Proxy

·   DNS Proxy

 

SMTP Proxy

‌پراكسي SMTP (Simple Mail Transport Protocol) محتويات ايميل‌هاي وارد شونده و خارج‌شونده را براي محافظت از شبكه شما در مقابل خطر بررسي مي‌كند. بعضي از تواناييهاي آن اينها هستند:

·   مشخص كردن بيشترين تعداد دريافت‌كنندگان پيام: اين اولين سطح دفاع عليه اسپم (هرزنامه) است كه اغلب به صدها يا حتي هزاران دريافت‌كننده ارسال مي‌شود.

·   مشخص كردن بزرگترين اندازه پيام: اين به سرور ايميل كمك مي‌كند تا از بار اضافي و حملات بمباران توسط ايميل جلوگيري كند و با اين ترتيب مي‌توانيد به درستي از پهناي باند و منابع سرور استفاده كنيد.

·   اجازه دادن به كاراكترهاي مشخص در آدرسهاي ايميل آنطور كه در استانداردهاي اينترنت پذيرفته شده است: چنانچه قبلاً اشاره شد، بعضي حمله‌ها بستگي به ارسال كاراكترهاي غيرقانوني در آدرسها دارد. پراكسي مي‌تواند طوري تنظيم شود كه بجز به كاراكترهاي مناسب به بقيه اجازه عبور ندهد.

·   فيلتركردن محتوا براي جلوگيري از انواعي محتويات اجرايي: معمول‌ترين روش ارسال ويروس، كرم و اسب تروا فرستادن آنها در پيوست‌هاي به ظاهر بي‌ضرر ايميل است. پراكسي SMTP مي‌تواند اين حمله‌ها را در يك ايميل از طريق نام و نوع، مشخص و جلوگيري كند، تا آنها هرگز به شبكه شما وارد نشوند.

·   فيلتركردن الگوهاي آدرس براي ايميل‌هاي مقبولمردود: هر ايميل شامل آدرسي است كه نشان‌دهنده منبع آن است. اگر يك آدرس مشخص شبكه شما را با تعداد بيشماري از ايميل مورد حمله قرار دهد، پراكسي مي‌تواند هر چيزي از آن آدرس اينترنتي را محدود كند. در بسياري موارد، پراكسي مي‌تواند تشخيص دهد چه موقع يك هكر آدرس خود را جعل كرده است. از آنجا كه پنهان كردن آدرس بازگشت تنها دلايل خصمانه دارد، پراكسي مي‌تواند طوري تنظيم شود كه بطور خودكار ايميل جعلي را مسدود كند.

·   فيلتركردن Headerهاي ايميل: ‌Headerها شامل ديتاي انتقال مانند اينكه ايميل از طرف كيست، براي كيست و غيره هستند. هكرها راه‌هاي زيادي براي دستكاري اطلاعات Header براي حمله به سرورهاي ايميل يافته‌اند. پراكسي مطمئن مي‌شود كه Headerها با پروتكل‌هاي اينترنتي صحيح تناسب دارند و ايميل‌هاي دربردارنده headerهاي تغييرشكل‌داده را مردود مي‌كنند. پراكسي با اعمال سختگيرانه استانداردهاي ايميل نرمال، مي‌تواند برخي حمله‌هاي آتي را نيز مسدود كند.

·   تغييردادن يا پنهان‌كردن نامهاي دامنه و IDهاي پيام‌ها: ايميل‌هايي كه شما مي‌فرستيد نيز مانند آنهايي كه دريافت مي‌كنيد، دربردارنده ديتاي header هستند. اين ديتا بيش از آنچه شما مي‌خواهيد ديگران درباره امور داخلي شبكه شما بدانند، اطلاعات دربردارند. پراكسي SMTP مي‌تواند بعضي از اين اطلاعات را پنهان كند يا تغيير دهد تا شبكه شما اطلاعات كمي در اختيار هكرهايي قرار دهد كه براي وارد شدن به شبكه شما دنبال سرنخ مي‌گردند

امنیت و پرتال

لزوم رعایت امنیت

وب سایت اینترنتی شما در واقع هویت شما در دنیای مجازی محسوب می شود ، این بدان معناست که همانگونه که شناسنامه شما مبین هویت فردی شما در دنیای واقعی است و شما را به این نام می شناسند ، در دنیای مجازی نیز وب سایت یا وبلاگ شما مبین هویت مجازی شماست و شما را به آن نام می شناسند  . همانطور که اگر نام شما در دنیای واقعی لکه دار شود و آبروی شما دستخوش تهدید گردد ، به اعتبار شما برای کار در بازار تجارت لطمه خواهد زد ، به همان شکل نیز چنانچه وب سایت اینترنتی شما هک شود و مورد تهدید امنیتی واقع شود ، تجارت الکترونیکی شما دچار مشکلات زیادی خواهد شد . به عنوان نمونه با نگاه به آمار و ارقام موجود ، می بینیم که با هربار هک شدن یا انتشار ویروس بر روی وب سایت اینترنتی شرکتهای بزرگی همچون یاهو یا گوگل ، ارزش سهام ایشان در بازار جهانی به شدت کاهش خواهد یافت .

اما چرا این اتفاق می افتد ، علت این امر این است که دیگر آنچه شما به مشتریان خود ارائه می دهید از قابلیت اطمینان برخوردار نیست . به دیگر سخن کاربران و مشتریان تجارت الکترونیک شما نمی توانند به این سیستم اطمینان نمایند و سرمایه خود را در این عرصه خرج کنند . فرض کنید که کسی به شما می گوید که در بانکی سرمایه گذاری کن که سود بسیاری دارد ولی احتمال دارد پول تو را بدزدند !!!! . هر چقدر هم که این سرمایه گذاری سود آور باشد باز هم شما در چنین بانکی سرمایه گذاری نخواهید کرد  . تجربیات زیادی نشان می دهد که بیشتر افراد سرمایه گذاری های کم بازدی و مطمئن را بر سرمایه گذاری های پربازده و خطرناک ترجیح می دهند . از این جهت است که اینقدر بر امنیت وب سایت اینترنتی ( فراموش نکنید که گفتیم این هویت شما در وب می باشد ) تاکید می شود .

امنیت و پرتال Pars CMS

شاید این سوال در ذهن ایجاد شود که نرم افزار رایگان یا منبع باز چیست ؟ این نرم افزارها که اخیرا استفاده از آنها نیز رایج شده است , برای راه اندازی وب سایتها ، به صورت رایگان بر روی اینترنت قرار می گیرند و شرکتهای طراح سایت ، این نرم افزارها را دریافت کرده و با دستکاری مختصری در چندین فایل آن , سایت ساز را ، به فارسی ترجمه نموده و به وسیله آن وب سایتهای خود را راه اندازی می نمایند , بدون اینکه اطلاع فنی چندانی از ویژگی های فنی , تکنولوژی

 


بازدید : 13 تاریخ : یکشنبه 16 مهر 1396 زمان : 13:31 نویسنده : admin نظرات ()

دانلود پایان نامه ارشد:بررسی عوامل مؤثر بر مدیریت تقاضا در زنجیره تأمین

دانلود پایان نامه ارشد:بررسی عوامل مؤثر بر مدیریت تقاضا در زنجیره تأمین

استاد راهنما:

دکتر سیدرضا هاشمی

 

استاد مشاور:

دکترفخرالدین معروفی

 

سال تحصیلی 92-1391

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

فهرست مطالب

عنوان                                                      صفحه

 

چكيده: 1

فصل اول

كليات تحقيق

1-1)مقدمه. 3

1-2)بيان مسئله پژوهش… 4

1-3)اهمیت و ضرورت انجام تحقيق.. 5

1-4)اهداف مشخص تحقيق (شامل اهداف كلي، ويژه وكاربردي): 7

1-4-1)اهداف كلي: 7

1-4-2)اهداف ويژه: 7

1-4-3)اهداف كاربردي: 7

1-5) بيان متغيرهاي مورد بررسي در قالب یک مدل مفهومی.. 7

1-6)فرضيه ها 8

1-7)شرح كامل روش تحقیق بر حسب هدف، نوع داده‌ها و نحوه اجراء. 9

1-8) دامنه تحقيق.. 9

1-8-1) قلمرو موضوعي.. 9

1-8-2)قلمرو مكاني.. 9

1-8-3) قلمرو زماني.. 9

1-9)روش‌ها و ابزار تجزيه و تحليل داده‏ها 9

1-10)تعريف نظري وعملياتي مفاهيم ومتغيرها 10

1-10-1)تعريف نظري: 10

1-10-1-1)مدیریت زنجیره تأمین: 10

1-10-1-2)مدیریت تقاضا: 10

1-10-1-3)بخش‌بندی: 10

1-10-1-4) پیش‌بینی: 10

1-10-1-5)برنامه‌ریزی فروش و عملیات اجرایی: 10

1-10-1-6)حمایت از مدیریت تقاضا: 11

1-11-2)تعريف عملياتي: 11

1-11-2-1)زنجیره تأمین: 11

1-11-2-2)مدیریت تقاضا: 11

1-11-2-3)بخش‌بندی: 12

1-11-2-4)پیش‌بینی: 12

1-11-2-5)برنامه‌ریزی فروش و عملیات اجرایی: 12

1-11-2-6)حمایت از مدیریت تقاضا: 13

فصل دوم

ادبيات ومباني نظري وتجربي تحقيق

2-1) مقدمه. 15

2-2) مبانی نظری.. 16

2-2-1) مدیریت زنجیره تأمین.. 16

2-2-2-1) تاريخچه مديريت زنجيره تامين.. 18

2-2-1-2) فرایندهای اصلی مدیریت زنجیره تأمین: 18

2-2-1-3) عملکردهایی برای مدیریت در برابر چالش‌های زنجیره تأمین: 30

2-2-1-4) یکپارچه‌سازی.. 31

2-2-2)مدیریت تقاضا 36

2-2-2-1) اثر شلاق چرمی‌ 38

2-2-3) بخش‌بندی.. 39

2-2-3-1) اهمیت بخش‌بندی بازار. 40

2-2-3-2) مبنای بخش‌بندی بازارهای مصرف… 41

2-2-3-3) معیارهای تقسیم بازار مؤثر. 43

2-2-4) پیش‌بینی.. 44

2-2-5) برنامه‌ریزی فروش و عملیات… 57

2-2-6)رویکرد برنامه‌ریزی سود، فروش و عملیات… 58

2-2-7) حمایت از مدیریت تقاضا 59

2-3) پيشينه پژوهش… 60

2-3-1)تحقيقات داخلي.. 60

2-3-2)تحقيقات خارجي.. 68

فصل سوم

روش اجراي تحقيق

3-1) مقدمه. 75

3-2) روش نمونه گيري وحجم نمونه. 76

3-2-1)جامعه آماری.. 76

3-2-2)تعيين حجم نمونه. 77

3-2-3)روش نمونه گیری.. 77

3-3)ابزارگردآوري داده ها: 78

3-3-1)اسناد و مدارك گذشته. 78

3-3-2) متون ومنابع علمي.. 78

3-3-3)اينترنت… 78

3-3-4)پرسشنامه. 78

3-4) نحوه امتيازبندي پرسشنامه: 79

3-5)روايي وپايايي پرسشنامه. 80

3-5-1) روايي.. 80

3-5-2) پايايي.. 80

3-6)روش‌ها و ابزار تجزيه و تحليل داده‏ها 82

فصل چهارم

تجزيه وتحليل اطلاعات

4-1) مقدمه. 88

4-2) آمار توصیفی.. 88

4-2-1) ويژگي‌هاي جمعيت شناختي نمونه آماري.. 88

4-2-2)توزيع فراواني جنسيت… 88

4-2-4) توزیع فراوانی سن.. 89

4-2-5) توزیع فراوانی تحصیلات… 90

2-10)بررسی نرمال بودن داده ها 91

4-3)آمار استنباطی.. 92

4-3-1) آزمون فرضيات… 92

4-3-2) آزمون هم خطي بودن ارتباط ميان متغيرها و برازش مدل رگرسیونی: 95

4-3-3)مدل برازش داده شده(پیشنهادی): 100

فصل پنجم

نتیجه گیری و پیشنهادات

5-1) مقدمه. 118

5-2) نتیجه گیری.. 118

5-2-2) نتایج آزمون فرضیات تحقیق.. 118

5-2-2-1) فرضیه اصلی اول. 118

5-2-2-2)فرضیه اصلی دوم. 119

5-2-2-3) فرضیه اصلی سوم. 119

5-2-2-4)فرضیه اصلی چهارم. 119

5-2-2-5)فرضیه اصلی پنجم. 119

5-3) پیشنهادات ارائه شده 120

5-3-1) مقايسه نتايج تحقيق با تحقيقات قبلي.. 121

5-4)پيشنهادات براي تحقيقات آتي: 122

5-5)امكانات ومحدوديت ها 122

منـابع. 123

منابع فارسي: 124

منابع لاتين.. 125

 

 

چكيده:

توانایی دریافت و تحویل به موقع تقاضای مشتریان در دنیای رقابتی امروز یک نگرانی عمده برای همه صنایع می­باشد، به‌ویژه اینکه در دهه گذشته با ورود شرکت‌های بسیاری به عرصه رقابت، مدیریت تقاضا به یک دوره جدید وارد شده است. مدیریت تقاضای مشتریان یکی از مسائل معاصر است که در تلاش برای اثربخشی زنجیره تأمین مورد بحث قرار گرفته است و منظور ازمدیریت تقاضا می‌تواند به‌صورت قابلیت شرکت برای فهم الزامات و تقاضای مشتری و تعامل آنها در مقابل قابلیت‌های زنجیره‌ی تأمین تعریف و تفسیر شود. و ذکر این نکته ضروری است که مدیریت تقاضا مکمل کننده‌ی مدیریت توزیع می‌باشد و مدیریت تقاضا در پی این است که کالا را با توجه به هر شرائط زمانی و با کیفیت مناسب و با حداقل هزینه‌ی تمام شده به دست مصرف کننده‌ی نهایی «مشتری» برساند. به عبارت بهتر مدیریت تقاضا در زنجیره‌ی تأمین هدف خود را «رضایت مشتری» و ایجاد انعطاف‌پذیری و نوآوری در سازمان می‌داند. پژوهش حاضر مدیریت تقاضای مشتریان در زنجیره تأمین شرکت‌های صنعتی تولید کننده و توزیع کننده در استان کرمانشاه و عوامل مؤثر بر آن را در میان شرکت‌های صنعتی تولیدکنندگان و توزیع کنندگان در زنجیره‌ی تأمین استان کرمانشاه مورد مطالعه قرار داده است که تعداد آن 795 شرکت می‌باشد و جامعه‌‌ی آماری ما را تشکیل می‌دهند. تحقیق به‌صورت پیمایشی صورت گرفته و حجم نمونه نیز از طریق فرمول کوکران که 384 شرکت می‌باشد به‌دست آمده است. با توزیع پرسشنامه در میان این 384 شرکت از شرکت‌های صنعتی تولید کننده و توزیع کننده در استان کرمانشاه داده‌های تحقیق به‌دست آمده است. روایی پرسشنامه با استفاده از نظر خبرگان تأیید و پایایی آن از طریق تکنیک آلفای کرونباخ تأیید شده است. برای تحلیل داده‌های پرسشنامه از دو نرم افزار SPSS و آموس استفاده شده است. نتایج آماری بصورت آمار توصیفی و آمار تحلیلی ارائه شده است. همچنین نتایج حاصل از این پژوهش مشخص کرد که عوامل بخش‌بندی، حمایت از مدیریت، پیش‌بینی و برنامه‌ریزی عملیات و فروش به ترتیب بیشترین اثر را داشتند.

 

واژگان كليدي: زنجیره تأمین، مدیریت تقاضا، پیش‌بینی، بخش‌بندی، حمایت از مدیریت، برنامه‌ریزی فروش و عملیات

 

فصل اول

كليات تحقيق

1-1)مقدمه

مشتريان، امروزه، كليد موفقيت تجاري محسوب مي شوند.

با تشديد رقابت در تجارت و تغييرات سريع تكنولوژيكي و نيز افزايش قدرت وحق انتخاب مشتريان، موفقيت از آن شركت‌هايي خواهد بود كه قادر باشند به‌نحو شايسته‌تري انتظارات و ارزش‌هاي مورد نظر مشتريان را درك و شناسايي كرده و به‌نحو مطلوب به آنها پاسخ دهند (وانگ[1]، 2007.(

در گذشته، مشتريان به‌ندرت خواهان يا قادر به دست کشيدن از محصول يا برند مصرفي خود بودند؛ امّا امروزه در قرن بيست و يکم، اين موضوع تغيير يافته است. شرکت‌ها و برند‌ها در بازار امروزي با خصومت با يکديگر به رقابت مي‌پردازند؛ تا جايي که”حفظ سهم بازار” امري بسيار مشکل بوده و “بدست آوردن سهم بيشتر”غيرقابل تصور مي‌نمايد (کينينگهام، واورا، آکسوي و هنري[2]،2005).

در سالهاي اخير شرکت‌های زيادي به عرصه رقابت در شرکت‌های صنعتی تولید کننده و توزیع کننده کرمانشاه وارد شده‌اند و همچنین با ورود تجهیزات و تکنولوژی جدیدو تولید محصولات جدید، شرکت‌ها نه تنها جهت جذب مشتريان جديد كه حتي در حفظ مشتريان فعلي و وفادار خود با چالشي جديد روبرو شده‌اند.

در اين پژوهش تلاش مي‌شود با توجه به اهميـّت مشتـريان در شرکت‌های صنعتی تولید کننده و توزیع کننده به بررسي مفهـوم “مدیریت تقاضا در زنجیره تأمین” پرداخته شود، به بيان ديگراين موضوع بررسي مي‌شود كه چه عواملی باعث افزایش بهبود عملکرد مدیریت تقاضا در شرکت‌های صنعتی تولیدکننده و توزیع کننده استان کرمانشاه مي­شود.


1-2)بيان مسئله پژوهش

امروزه مدیریت زنجیره تأمین به عنوان یکی از منابع زیرساختی پیاده‌سازی کسب و کار الکترونیک در دنیا مطرح است. از اوایل دهه60 به بعد، خواست مشتری بر کیفیت بالاتر و خدمت‌رسانی سریع موجب افزایش فشارهایی شد که قبلاً وجود نداشته است. براین‌اساس فعالیت‌هایی نظیر برنامه‌ریزی عرضه و تقاضا، تهیه مواد، تولید و برنامه‌ریزی محصول، خدمت نگهداری کالا، کنترل موجودی، توزیع، تحویل و خدمت به مشتری اینک به سطح زنجیره عرضه انتقال پیدا کرده است. مسأله کلیدی در یک زنجیره تأمین، مدیریت و کنترل هماهنگی تمامی‌این فعالیت‌هاست.

رقابت بی‌امان در بازارهای جهانی امروزی، عرضه محصولات تازه با حضور کوتاه در بازار و اوج گرفتن انتظارات مشتریان، بنگاه‌های کسب و کار را به سرمایه‌گذاری و تمرکز بر زنجیره‌های عرضه خود وادار نموده است. رقابت در کسب و کار امروز دیگر میان تک‌تک شرکت‌ها نیست بلکه میان زنجیره‌های تأمین اتفاق می‌افتد. مدیریت زنجیره تأمین به ابزاری استراتژیک برای شرکت‌ها تبدیل شده تا بتوانند کیفیت را مدیریت نمایند، مشتریان را راضی نگاه دارند و با توان رقابتی باقی بمانند (بهنام اژدری و اختیارزاده،1390).

محيط جمعيتي داراي منافع بسياري مي باشد زيرا شامل مردم است و اين مردم هستند كه بازار را تشكيل مي­دهند. و اينكه جمعيت جهان بطور انفجارآوري در حال رشد است و اين جمعيت بسيار متنوع هم داراي فرصت‌ها و تهديداتي مي‌باشد(كاپوج[3],2008). در سالهاي اخير با توسعه شرکت‌های صنعتی تولید کننده و توزیع کننده و افزايش تعداد رقبا در اين شرکت‌های صنعتی تولید کننده و توزیع کننده با مشكلات زيادي در زمينه جذب مشتريان جديد و حتي حفظ مشتريان فعلي مواجه شده­اند. بنابراين بايد در انديشه يافتن راهكاري جهت كشف عوامل مؤثر بر بهبود عملکرد زنجیره تأمین بود.

عموماً منافع مدیریت مؤثر زنجیره تأمین‏ در شرکت‌های صنعتی تولید کننده و توزیع کننده استان کرمانشاه شامل موجودی‌های پایین‏تر، هزینه‏های کمتر، بهره‏وری بالاتر، توانایی بهبودیافته برای پاسخ‏ به نوسانات تقاضا، زمانهای تحویل کوتاه‌تر، سود بیشتر و وفاداری بیشتر مشتری است. که همگی در گرو مدیریت تقاضای مطلوب در شرکت‌های صنعتی تولید کننده و توزیع کننده استان کرمانشاه می‌باشد.

شرکت‌های زنجیره تأمین در استان کرمانشاه همگی به دنبال ایجاد جذب مشتریان حتی خارج از این استان می‌باشند. مدیریت تقاضا دارای یک نقش فرااستانی است تقاضا را بررسی می‌کند به ایجاد راهکار‌ها می‌پردازد و در نتیجه هدف خود را رساندن کالا و خدمات نهایی با قیمت و هزینه کمتر و با کیفیت مناسب به دست مصرف کننده نهایی (مشتری می‌داند).

امید است اين تحقيق به پركردن بخشی از اين شكاف كمك کند.

با كمك يافته‌هاي اين تحقيق شرکت‌های صنعتی تولید کننده و توزیع کننده استان کرمانشاه با شناخت عوامل مؤثر بر تقاضا در زنجیره تأمین قادر به حفظ مشتريان فعلي خود و همچنين جذب مشتريان رقبا خواهند بود. بنابراين ضروري مي‌رسد تا به بررسي عواملي پرداخته شود كه تاكنون كمتر به‌صورت تفصيلي مورد توجه تحقيقاتي در شرکت‌های صنعتی تولید کننده و توزیع کننده استان کرمانشاه كه در اين زمينه به انجام رسيده، قرار گرفته است.

1-3)اهمیت و ضرورت انجام تحقيق

  • در طول چند دهه اخیر، بازاریابی و تجارت دستخوش تغییرات بسیاری شده‌است. نتیجه توسعه شیوه‌های نوین در تجارت، تغییر رویکرد سازمان‌ها از تولیدمداری به مشتری‌مداری گردیده‌است. از اینرو امروزه توجه به مشتری محور کار سازمان‌ها قرار گرفته‌است (آلوارز و کاسیلز ,2005). امروزه بدليل افزايش تعداد عرضه كنندگان و بيشتر شدن نسبت عرضه به تقاضا، مشتريان مي‌توانند عرضه كننده خود را انتخاب كنند. بازار امروز متعلق به مشتري است (علي احمدي و الهياري, 1382).
  • در رقابت‌های موجود در در شرکت‌های صنعتی تولید کننده و توزیع کننده استان کرمانشاه عصر حاضر، باید محصولات متنوع را با توجه به درخواست مشتریان در استان کرمانشاه، در دسترس وی قرار داد. خواست مشتری بر كیفیت بالا و خدمت رسانی سریع، موجب افزایش فشارهایی شده است كه قبلاً وجود نداشته است، در نتیجه در شرکت‌های صنعتی تولید کننده و توزیع کننده استان کرمانشاه بیش از این نمی‌توانند به تنهایی از عهده تمامی‌كارها برآیند. در بازار رقابتی موجود، در استان کرمانشاه بنگاه‌های اقتصادی و تولیدی علاوه بر پرداختن به سازمان و منابع داخلی، خود را به مدیریت و نظارت بر منابع و اركان مرتبط خارج از سازمان نیازمند یافته‌اند. علت این امر در واقع دستیابی به مزیت یا مزایای رقابتی با هدف كسب سهم بیشتری از بازار است. بر این اساس، فعالیت‌های نظیر برنامه‌ریزی عرضه و تقاضا، تهیه مواد، تولید و برنامه‌ریزی محصول، خدمت نگهداری كالا، كنترل موجودی، توزیع، تحویل و خدمت به مشتری كه قبلا همگی در سطح شركت انجام می‌شده اینك به سطح زنجیره عرضه انتقال پیدا كرده است. مسئله كلیدی در زنجیره تأمین، در شرکت‌های صنعتی تولید کننده و توزیع کننده استان کرمانشاه مدیریت و كنترل هماهنگ تمامی‌این فعالیت‌ها است. مدیریت زنجیره تأمین (SCM) پدیده‌ای است كه این كار را به طریقی انجام می‌دهد كه مشتریان بتوانند خدمت قابل اطمینان و سریع را با محصولات با كیفیت در حداقل هزینه دریافت كنند. در حالت كلی زنجیره تأمین از دو یا چند سازمان تشكیل می‌شود كه رسماً از یكدیگر جدا هستند و به وسیله جریان‌های مواد، اطلاعات و جریان‌های مالی به یكدیگر مربوط می‌شوند. این در شرکت‌های صنعتی تولید کننده و توزیع کننده استان کرمانشاه می‌توانند بنگاه‌هایی باشند كه مواد اولیه، قطعات، محصول نهایی و یا خدماتی چون توزیع، انبارش، عمده فروشی و خرده فروشی تولید می‌كنند. حتی خود مصرف كننده نهایی را نیز می‌توان یكی از این سازمان‌ها در نظر گرفت.(معصومی‌، 1390).

باید در نظر داشت که در ابتدا سازمان‌ها سودآوری را در گرو جذب هرچه بیشتر مشتریان می‌دانستند، در حالیکه تحقیقات نشان می‌دهد که هزینه جذب یک مشتری جدید تقریباً پنج برابر حفظ یک مشتری قدیمی‌و وفادار است(کیم و همکاران[4],2004).

  • يافته‌هاي اين تحقيق در شرکت‌های صنعتی تولید کننده و توزیع کننده استان کرمانشاه نه تنها به درك عوامل مؤثر بر مدیریت تقاضا در زنجیره تأمین مؤثر است بلكه توسعه دهنده‌ي تحقيقات پيشين در اين زمينه مي‌باشد. اين تحقيق در پي درك مدیریت مطلوب تقاضا مي‌باشد.

نتیجه این تحقیق در در شرکت‌های صنعتی تولید کننده و توزیع کننده استان کرمانشاه نشان داد که جایگاه مدیریت تقاضا باید به درستی معین گردد. مدیریت تقاضا باید پیش‌بینی را به درستی تعریف کند. عوامل مؤثر بر آن را بشناسد و برای هر برهه زمانی خاص با توجه به نیاز مشتریان کمبود‌ها را بشناسد و نیاز‌های هر فصل را به‌خوبی تشخیص دهد و بداند که چگونه بخش‌بندی نماید و مشتریان را در بخش‌بندی تعریف نماید. نوع رفتار‌های مشتریان و نیاز آنان را با توجه به درآمد و سلیقه آنان در نظر بگیرد برای جنسیت‌های گوناگون نیاز‌های آنهارا تشخص دهد با توجه به سن، درآمد و…

خود مدیریت تقاضا باید از طرح‌ها، پیشنهادات، نظرات مدیران ارشد به خوبی حمایت نماید بتواند دارای روابط عمومی‌قوی باشد.نیاز‌های مشتریان را تشخیص دهد از طریق ارتباط با مشتریان در نوع طرح‌ها، نقش‌ها، برطرف کردن عیوب، مدیریت تقاضا باید در این نقش فردی انعطاف‌پذیر باشد.

مدیریت تقاضا باید در برنامه‌ریزی فروش و عملیات در میان عرضه و تقاضا برنامه‌ریزی ایجاد نماید تا فروش به سطح بهینه برسد.

با بررسي پيشينه تحقيق به نظر مي رسد لازم است تا فاکتورهای بيشتري مورد توجه قرار گيرند. از آنجائي كه تحقيقات صورت گرفته در اين زمينه در دنيا اندك بوده و در ايران نيز تاكنون تحقيقي در اين خصوص انجام نشده است,ضروری است تا به عنوان يك تحقيق راهگشا به اين امر پرداخته شود.

 

 

 

1-4)اهداف مشخص تحقيق (شامل اهداف كلي، ويژه وكاربردي):

1-4-1)اهداف كلي:

 

دانلود پایان نامه ارشد:بررسی نقش بیمه های اعتباری بر کاهش ریسک اعتباری ...

پایان نامه ارشد : بررسي و نقش فرآيند ارتباطات در عملكرد مديران ...

ادامه مطلب
بازدید : 31 تاریخ : شنبه 21 مرداد 1396 زمان : 10:51 نویسنده : admin نظرات ()

دانلود پایان نامه:بررسی رابطه مدیریت مشارکتی و توانمند سازی کارکنان در اداره ...

 

 

دیماه1393

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

فهرست مطالب

فصل اول:کلیات پژوهش    1

1-1-مقدمه: 2

1-2-بيان مسأله : 4

1-3-اهمیت و ضرورت پژوهش : 6

1-4- اهداف پژوهش    9

1-4-1-هدف کلی: 9

1-4-2-اهداف فرعی: 9

1-4-3-هدف کاربردی: 9

1-5-مدل مفهومی پژوهش    10

1-6-تعریف متغیر های کلیدی   11

1-6-1-تعاریف مفهومی  11

1-6-2-تعاريف عملیاتی: 12

1-7-سوالات پژوهش    13

1-8-فرضیات پژوهش    14

1-9-زمینه پژوهش : مروری بر تحقیقات پیشین   14

1-10-روش شناسی پژوهش(نوع تحقیق، جامعه، نمونه آماری، تعیین حجم نمونه ، ایزار و روش گرداوری) 18

1-11-قلمرو تحقیق(زمانی، مکانی، موضوعی) 18

1-12-نوآوری تحقیق  18

1-13-نهاد یا موسسات استفاده کننده از نتایج تحقیق  18

فصل دوم:مبانی نظری و پیشینه پژوهش    19

1-2-  مقدمه  20

2-2- خلا تئوریکی موجود: 21

2-2-1-تعاریف: 21

1-تعریف مشارکت   21

2-تعریف مدیریت مشارکتی   22

2-2-2- اهداف مدیریت مشارکتی   24

2-2-3- پیش نیازهای فرآیند مدیریت مشارکتی   25

2-2-4- مدیریت مشارکتی و مزایای آن  27

2-2-5- شیوه های مدیریت مشارکتی   28

2-2-6-1- تلاش مدیریت عالی   29

2-2-6-2- نقش مدیریت میانی   30

2-2-6-3- نقش مدیریت عملیاتی   30

2-2-6-4- نقش کارکنان  31

2-2-7- ابعاد مشارکت در تصمیم گیری   31

2-2-7-1- مقتضیات مشارکت   32

2-2-7-2- موانع اجرایی مدیریت مشارکتی   33

2-2-7-3- مشارکت از دیدگاه اسلام  36

2-2-7-4- مبانی فکری مشارکت   36

2-2-7-5- انوع مشارکت   37

2-2-7-6- اجزای کلیدی برای مشارکت کارکنان  37

2-2-7-7- سطوح مشارکت   38

2-2-7-8-  پیامدها و نتایج مشارکت   39

2-2–8- مقایسه شیوه مدیریت سنتی و مدیریت مشارکتی(بهرامی،1390ص34). 40

2-3- مشارکت کارکنان  41

2-3-1- انواع مشارکت کارکنان  41

2-3-2- فلسفه مدیریت مشارکتی و نظام پیشنهادات   42

2-3-4- تعریف نظام پیشنهادات   43

2-3-5- پیشینه نظام پیشنهادات در جهان  43

2-3-6- بیشینه نظام پیشنهادات در ایران  44

2-3-7- بستر قانونی نظام پیشنهادات در بخش دولتی ایران  45

2-3-8- زمینه های اجرایی نظام پیشنهادات   46

2-3-9- اهداف اجرایی نظام پیشنهادات   47

2-3-11- ویژگی های یک نظام موفق پیشنهادات   49

2-3-12- خلاقیت، پیش نیاز نظام پیشنهادات   49

2-3-13- ساختار نظام پیشنهادات   50

2-3-14- اسامی تعدادی از سازمان های دارای نظام پیشنهادات در ایران  50

2-3-15- نظام پیشنهادات و افزایش بهره وری کارکنان  50

2-3-16- نتایج اجرای نظام پیشنهادات در بخش دولتی و خصوصی ایران  51

2-3-17- علل عدم موفقیت نظام پیشنهادات در بخش دولتی   52

2-3-18- چالش های کلی استقرار نظام پیشنهادات در ایران  53

2-3-19- راهکارهایی برای غلبه بر چالش ها 54

2-4- توانمند سازی کارکنان  54

2-4-1-ضرورت توانمندسازي كاركنان در سازمانها 54

2-4-2-علل گرايش سازما نها به توانمندسازي   55

2-4-3-تاریخچه توانمند سازی   59

2-4-4- اهميت پرداختن به موضوع توانمندساری کارکنان  61

2-4-5-اهداف توانمند سازي کارکنان  62

2-4-6-انواع توانمندسازي   63

2-4-7-دلایل توانمندسازي کارکنان  63

2-4-8-روش ها و برنامه هاي توانمند سازي کارکنان  64

2-4-9- توانمندسازي   65

2-5-پیشینه پژوهش    65

پژوهش هاي داخلي: 65

پژوهش هاي داخلي: 65

2-4-10-جمع بندی مدل نهایی پژوهش    74

فصل سوم:روش پژوهش    75

3-1-مقدمه: 76

3-2-روش تحقيق  76

3-3-معرفی سازمان  76

3-4-روش و ابزار گردآوري داده ها 77

3-5-روایی و پایایی ابزار گردآوری داده ها 78

3-5-1-روایی ابزار گردآوری داده ها 78

3-5-2-پایایی ابزار گردآوری داده ها 79

3-6-ساختار پرسش نامه  80

3-7-جامعه آماري   81

3-7-1-نمونه آماری   81

3-7-2-تعیین حجم نمونه  82

3-7-3-روش نمونه گیری   83

3-8-روش تجزیه و تحلیل داده ها 83

فصل چهارم:تجزیه و تحلیل داده ها 84

4-1) مقدمه  85

4-2) آمار توصیفی   86

(4-2-1) : توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب سن افراد را نشان می دهد. 86

4-1-2) : توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب جنسیت افراد را نشان می دهد. 88

4-2-3) : توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب تحصیلات افراد را نشان می دهد. 90

4-3)آمار استنباطی و تجزیه و تحلیل داده ها 92

4-3-1) : آزمون کولموگروف -اسميرنوف براي بررسي نرمال بودن متغيرها (K-S ) 92

(4-5)آزمون فرضیات   93

فصل پنجم:نتیجه گیری و پیشنهادها 102

5-1) مقدمه  103

5-2) بررسی نتایج حاصل از یافته های پژوهش    103

5-2-1)نتیجه گیری کلی: 107

5-3) پیشنهادهای پژوهش: 109

5-3-1) پيشنهادهای كاربردي   109

5-3-2) پیشنهادات براي پژوهشهای آینده 112

5-4) محدودیتهای پژوهش: 112

منابع: 113

 

 

فهرست جداول

جدول 2-1: مقایسه مدیریت سنتی با مدیریت مشارکتی   40

جدول( 4-1 ): توزیع فراوانی برحسب سن افراد  86

جدول( 4-2 ) : توزیع فراوانی بر حسب جنسیت افراد  88

جدول( 4-3 ) : توزیع فراوانی بر حسب تحصیلات   90

جدول ( 4-4) : آزمون کولموگروف -اسميرنوف براي بررسي نرمال بودن متغيرها 93

جدول ( 4-6) مدیریت مشارکتی و توانمند سازی   94

جدول ( 4-7) هدف گذاري و توانمند سازی   95

جدول ( 4-8) تصميم گيري و توانمند سازی   96

جدول ( 4-9) حل مشکلات و توانمند سازی   97

جدول ( 4-10 )تغيیر و تحول  سازماني و توانمند سازی   98

جدول ( 4-11) شایستگی و توانمند سازی   99

جدول ( 4-12) موثر بودن و توانمند سازی   100

جدول(4-12) رتبه بندی متغییرهای پژوهش بر اساس میزان تاثیر بر اساس آزمون فریدمن  101

 

 

چکیده:

پژوهش حاضر با هدف بررسی رابطه مدیریت مشارکتی و توانمند سازی کارکنان در اداره کل دادگستری شهر کرمانشاه در سال 1393 انجام گرفته است. روش شناسي پژوهش برحسب هدف،کاربردي و برحسب نوع داده ها توصيفي از نوع پيمايشي است.این تحقیق بر اساس مطالعه کتابخانه ای و میدانی صورت گرفته و به علت وجود محدودیتهای عملی مطالعات میدانی بصورت مستقل به دو روش پرسشنامه و مصاحبه می باشد. و روش جمع آوری داده ها،کتابخانه ای و میدانی است که با استفاده از پرسشنامه های استاندارد برای سنجش مدیریت مشارکتی از پرسشنامه الوانی که شامل 4 مولفه و12گویه می باشد وبرای سنجش توانمند سازی کارکنان از پرسشنامه استاندارد اسپریتر(1996) ترجمه مقیمی  و همکاران که دارای 4 مولفه و 25 گویه است استفاده شده است. در این پژوهش برای تعیین پایایی از روش آزمون مجدد استفاده شد. و بین اعضای نمونه مقدماتی دوبار پرسشنامه در زمانهای متفاوت توزیع و از مقایسه نتایج آن مشخص شد که انحراف قابل ملاحظه ای وجود ندارد. آلفای کرونباخ محاسبه شده توسط نرم افزار،جهت تأئید ادعای فوق الذکر، برابر با91/.میباشد. و برای روایی آن از تایید کارشناسان از جمله مدیران دادگستری و اساتید دانشگاه استفاده نمودیم.جامعه اي كه اين پژوهش به بررسي آن مي پردازد، كليه افرادی می باشند که در اداره کل دادگستری شهر کرمانشاه مشغول به کار می باشند.که جامعه آماری ما با توجه به در دسترس بودن آمار دقیق ،محدود (575نفر)می باشند.  که جهت تعین نمونه آماری از فرمول ککران با جامعه محدود استفاده نمودیم که طبق فرمول نمونه آماری ما 230 نفر تعین شدو با استفاده از آمار توصیفی و استنباطی به بررسي ويژگي هاي جامعه آماري با استفاده از نرم افزار  SPSS پرداختیم و تمامی فرضیات پژوهش مورد تائید قرار گرفتند.

واژگان کلیدی:مدیریت مشارکتی،توانمند سازی،دادگستری،تصمیم گیری،هدف،حل مشکلات.

 

فصل اول

کلیات پژوهش

 

1-1-مقدمه:

افراد به منظور ارضاي خود و برآورده ساختن هدفهاي فردي ، به یک سازمان می پیوندند. آنها در می یابند هدفهایی را که یک شخص به تنهایی نمی تواند به آنها دسترسی یابد، از طریق سازمانها با مساعدت و مشارکت در آنها دست یافتنی است .انسانها در همه امور نیاز به همکاري و مشارکت با یکدیگر داشته اند و در کشور ماهم با توجه به پیشرفت علم مدیریت و استقرار مدیریت نوین در سازمانها و موسسات، موضوع مشار کت در امر مدیریت امروزه مورد توجه زیادي قرار گرفته است(سلاجقی و هنرآموز،به نقل از ایرانزاده و زنجانی،1392)

بنیادی ترین اندیشه زیرساخت مشارکت، پذیرش “اصل برابری مردم” است.این اصل به جامعه، به سازمان ها و به گروه ها امکان می دهد که از ظرفیت کامل مردم و نیروی کار در تصمیم گیری ها و تصمیم سازیها، در جهت شکوفایی استعدادها و پیشرفت ها سود برند و سود رسانند. لذا در زمینه مدیریت کارکنان، عرضه کنندگان، مشتریان و سهامداران بتوانند در ارائه پیشنهادها، دادن اندیشه های نو، زدودن نارسایی ها و مشکلات در فرآیند تصمیم گیری و تصمیم سازی و یاری رساندن به مدیریتیا به عبارتی در کلیه امور مشارکت نمایند می باشد، صاحب نظران دیدگاههای متعددی در این زمینه دارند(آهنچی،1386،ص 690).

توانمندسازي كاركنان، روش جديدي است كه براي افزايش بهره وري از راه افزايش تعهد كاركنان به سازمان و بالعكس مورد استفادة مديران قرار مي گيرد و اين شيوة ارزشمندي است كه بين كنترل كامل مديريت و آزادي عمل كاركنان توازن برقرار مي كند. توانمندسازي، راهي متفاوت براي كاركردن افراد با يكديگر است و هدف اصلي آن تغيير ساختار مديريت از شكل سنتي و هرمي به ساختار مشاركتي است (نوه ابراهیم و عبدالهی،1392ص50).

توانمندسازی مهم‌ترین چالش مدیران در عصر حاضر است. زیرا سازمان‌ها در معرض تغییرات سریع و غیر قابل پیش بینی قرار دارند. از مهم‌ترین عوامل بروز این تغییرات، می‌توان به رقابت روزافزون جهانی، توسعه و گسترش فناوری اطلاعات و بروز تغییرات در ویژگی‌ها و خواسته‌های مشتریان اشاره کرد. تغییر در شرایط سازمان های عصر حاضر، منجر به تغییر در نگرش آنها به نیروی انسانی شده است. در این شرایط، کارکنان سازمان، ابزار موفقیت مدیر نیستند و به عنوان سرمایه‌های سازمان، به گردانندگان اصلی جریان کار و شرکای سازمان تبدیل شده اند (روی و شنا[1]،2005 ،ص [2]125).

مشارکت فرایندي است که طی آن کارکنان یک سازمان به طور داوطلبانه در امور و فعالیتهاي مربوط به خود دخالت کنند به شرطی که توان و انگیزه مناسب براي دخالت مؤثر را داشته باشند(دکنیک[3]، 2011 ). توانمند سازی  از مفاهیم نوینی است که امروزه در جامعه شناسی و اقتصاد و به تازگی در مدیریت و سازمان به صورت گسترده مورد استفاده قرار گرفته است. تأکید شیوه مدیریت مشارکتی بر همکاري و مشارکت داوطلبانه کارکنان استوار است و می خواهد از اندیشه ها، نظرات و ابتکارات آنها در حل مشکلات و مسائل سازمان استفاده کند. مدیریت مشارکتی عملیاتی است که طی ان کارکنان یک سازمان در روند تصمیم گیریها دخالت و شرکت داشته باشند(والاس و پائول[4]،2011).

به اعتقاد کگیوت و زندر«یک سازمان یک گروه اجتماعی است که مشخصه آن سرعت و کارایی در ایجاد و انتقال دانش می باشد»اینیک دیدگاه نسبتاّجدید و مهم درباره تئوری سازمان است که در حال حاضر از سوی چندین صاحب نظر مانند نوناکا،اسپندر و زندر ارائه شده است(قلیچلی و مشبکی،1385،ص145).

این نویسندگان معتقدند که سازمان ها دارای قابلیت های خاصی برای خلق و تسهیم دانش اند که برای آنهادر مقایسه با سازمان های دیگرمزیت مشخصی ایجاد می کند.همچنین ناهاپیت و گوشال نیز اظهار می دارند که مشارکت تصمیم گیری یکی از قابلیت ها و دارایی های مهم سازمانی است که می تواند در خلق و تسهیم دانش کمک بسیاری نماید.آرمسترانگ(1386) در مدل مفهومی خود،تصمیم مشارکتی  را عنصری از سرمایه فکری در نظر می گیردو برخی دیگر آن را به عنوان یک عامل موثر در ایجاد سرمایه فکری مورد بحث قرار می دهند بنتیس در مدل سرمایه فکری خود اگرچه از عنوان تصمیم مشارکتی  استفاده نمی کند با این وجود اذعان می کند که اعتماد و فرهنگ تسهیل کننده سرمایه فکری سازمان ها هستند(همان).

همچنین به اعتقاد ناهاپیت و گوشال اساساَ سرمایه فکری یک مصنوع اجتماعی است و همچنین اینکه دانش و معنی همیشه در یک بافت اجتماعی موجود هستند.یعنی از طریق روابط جاری در گروه ها هم خلق شده و هم پایدار می ماند.در واقع آنها با پذیرش چارچوب مفهومی سرمایه فکری در روابط ابعاد سرمایه اجتماعی شامل ساختاری،رابطه ای و شناختی را صرفاَ با بعد دانش اجتماعی آشکار و پنهان سرمایه فکری مورد بررسی قرار  می دهند.البته قدر مسلم قضاوت در مورد نقشی که مشارکت در تصمیم گیری می تواند در ایجاد توانمند سازی  سازمان قوه قضاییه  سهم  داشته باشد نیازمند مطالعه نظری و تجربی بسیاری است که در این راستا هنوز مطالعات بسیار اندک می باشد لذا پژوهش در پی آن است تا مشخص کند که مدیریت مشارکتی  چه نقشی در ایجاد توانمند سازی کارکنان  سازمان قوه قضاییه استان کرمانشاه  دارد و چگونه و به چه دلیلی این نقش را ایفا می کند(افشار،1390ص68)

در این فصل از پژوهش سعی خواهیم نمود دغدغه اصلی محقق و بیان مسئله اصلی پژوهش و نیز میزان اهمیت و ضرور ت پژوهش را بیان کنیم و با استفاده از یک مدل مفهومی فرضیات ،سئوالات ،اهداف و فرضیات آن را نیز بیان کنیک و تعرایف مفهومی و عملیاتی را تعریف کرده و در پایان مروری کوتاه بر تحقیقات پیشین داشته باشیم.

1-2-بيان مسأله :

امروزه  بیشتر صاحب نظران بر این باورند که هیچ امری در زندگی برای پیشبرد اهداف نمی تواند مهمتر و مؤثرتر از مدیریت و رهبری باشد. انسان پس از پیمودن مسیرهای پر فراز و نشیب به اصول و مبناهایی در مدیریت دست یافته که نتیجه ی آن، دگرگونی چهره جهان است. مدیریت در دنیای کنونی به فنون و رموزی پیچیده و اصولی پویا مجهز شده است. البته تحلیل درباره ی مدیریت، بحثی جدید نیست، بلکه از دغدغه های کهن بشر است و به یک ملت اختصاص ندارد. متفکران در طول تاریخ، درباره ی مدیریت، بسیار سخن گفته و آثار گران سنگ از خود به یادگار گذاشته اند(ایمانی،1390ص76).

بزرگترین پشتوانه جهت اعمال مدیریت مشارکتی، تعهد، ایمان و اعتقاد مدیران سازمان هاست و تا زمانی که مدیریت سازمان اعتقاد به مشارکت ، کارکنان نداشته باشد ، مدیریت مشارکتی تحقق پیدا نخواهد کرد(جلیل خانی، 1389 )

بزرگترین پشتوانه جهت اعمال مدیریت مشارکتی، تعهد، ایمان و اعتقاد مدیران سازمان هاست و تا زمانی که مدیریت سازمان اعتقاد به مشارکت ، کارکنان نداشته باشد ، مدیریت مشارکتی تحقق پیدا نخواهد کرد(جلیل خانی، 1389ص28) درواقع مدیریت مشارکتی فرایند همکاري و نفوذ کارکنان در درجات مختلف فرایند تصمیم گیري سازمان به طور فعال و واقعی و به صورت درگیري ذهنی و فکري و داوطلبانه در جهت اهداف گروهی که منجر به انگیزش کارکنان و تلاش به منظور تحقق اهداف و مسؤولیت پذیري و آفرینندگی انان شود، می باشد (صدیقی فر و نقوي،1384ص68) طوسی بیان می دارد که مشارکت پیش شرط توسعه و کلید گسترش آن آموزش و پرورش است. آموزش و پرورش موجب افزایش آگاهی و توانایی هاي انسان است و این خود خواست مردمان را براي مشارکت افزایش می دهد. مشارکت در مدیریت سبب می شود تا میزان نظارت بر کارکنان کاهش یابد و کارکنان خود براي افزایش کارایی و اثربخشی سازمانی دلسوزي نشان دهند و دلبستگی هاي خود را بر هدفهاي گروهی بیفزایند و با احساس نظر مثبت نسبت به خود، به پدید آمدن فضاي سازمانی دلپذیرتر یاري دهند(طوسی، 1389ص89)

الگوی قدیمی مدیریت خودکامه امروز در اغلب سازمان‌ها منسوخ شده است. سازمان های امروزی نه تنها به دانش و اطلاعات بسیار وسیع‌تری نیاز دارند، بلکه به استقلال، خوداتکایی، اعتماد به نفس و خلاقیت و ابتکار بیشتری نیازمندند (ابطحی و عباسی، 1390ص154). برای دستیابی به این ویژگی‌ها، سازمان باید مهمترین منبع و عامل رقابتی خود، یعنی نیروی انسانی را توانمند کند  و در آخر این پژوهش در صدد است  تا رابطه بین مدیریت مشارکتی و توانمند سازی کارکنان قوه قضاییه را بررسی نماید (ارگنلی[5]، 2007،ص85)

مدیریت فراگرد تصمیم گیری و برنامه ریزی، سازماندهی، رهبری و کنترل منابع انسانی، مالی، مادی و اطلاعاتی سازمان به منظور تحقق اثر بخش و کارآمد هدفهای آن است (علاقه بند، 1385، ص 10).

مشارکت، از سوی سازمان ملل متحد مشارکت بدین گونه تعریف شده است: « دخالت و درگیر شدن مردم در فراگردهای اقتصادی، سیاسی– اجتماعی و فرهنگی که بر سرنوشت آنها اثر می گذارد»(اسکات و ژافه[6]، 1391، ص 6).

توانمندسازي، كاركنان را قادر مي‌سازد تا در مواجهه با مشكلات و تهديدها، از مقاومت و انعطاف‌پذيري بيشتري برخوردار باشند. لذا مي‌تواند به عنوان منبعي كه از آسيب پذيري كاركنان جلوگيري نمايد و بذر اميد را در شرايط بحراني از جمله انهدام سرمايه‌هاي مالي و از بين رفتن زندگي انساني، در دل آنان بكارد، مفيد واقع گردد.با توجه به دگرگوني هاي سريع و پرشتاب دانش و معلومات بشري، همه چيز به شدت در حال تغيير و تحول است. سازمان‌ها به عنوان يك سيستم باز با محيط در تعامل مي‌باشند و براي تداوم حيات نيازمند پاسخگوئي به تغييرات محيطي هستند. از آنجا كه منابع انساني مهمترين عامل و محور سازمان‌ها محسوب مي شوند، تجهيز و آماده سازي منابع مزبور براي مواجهه با تغييرات، از اهميت ويژه برخوردار است و كليه سازمان‌ها با هر نوع مأموريتي بايد بيشترين سرمايه، وقت و برنامه را به پرورش انسان‌ها در ابعاد مختلف اختصاص دهند.

1-3-اهمیت و ضرورت پژوهش :

 

پایان نامه ارشد : بررسي و نقش فرآيند ارتباطات در عملكرد مديران ...

دانلود پایان نامه:مطالعه تاثیر فرهنگ محلی و ارزش درک شده بر رضایتمندی ...

ادامه مطلب
بازدید : 24 تاریخ : شنبه 21 مرداد 1396 زمان : 10:50 نویسنده : admin نظرات ()

پایان نامه ارشد : بررسي و نقش فرآيند ارتباطات در عملكرد مديران ...

پایان نامه ارشد : بررسي و نقش فرآيند ارتباطات در عملكرد مديران ...

 

استاد راهنما:

آقاي دكتر صمد كريم زاده

استاد مشاور:

خانم دكتر فردوس يادگاري

سال تحصيلي:

85-1384

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

فصل اول

 

 

كليات پژوهش


 

مقدمه

در دنياي كنوني نقش ارتباطات در يك مجموعه، به عنوان يكي از عناصر اوليه مديريت به شمار مي رود. بنابراين به نظر مي رسد با توجه به رشد روز افزون سازمانها از يك سو و پيچيدگي مباحث مديريتي از سوي ديگر اهميت نياز به ارتباطات روزانه و موثر بيشتر
مي شود.

ارتباطات سازماني شامل فرايندي است كه دو يا چند واحد از يك مجموعه از طريق تبادل نظر، اطلاعات مورد نياز خود را مبادله كرده و از آنجايي كه ارتباطات از عناصر اوليه مديريت است، مديران بايد در سطوح مختلف با افراد مجموعه و يا همطراز خود ارتباط موثر برقرار كنند.

ارتباطات موثر يكي از عناصر كليدي موفقيت مديران است چرا كه اطلاعات به عنوان يك ورودي با اهميت در سيستم سازماني و در سايه ارتباطات موثر وارد مجموعه شده و پس از راه يابي ، نيازمند سيستم ارتباطي كارآمد خواهد بود، تا مورد پردازش قرار گيرد و همانند خون در شريان آن مجموعه جريان يابد.

بديهي است ارتباط مديران با افرادي كه در مجموعه تحت نظارت آنان انجام وظيفه
مي نمايند، بايد به بهترين شيوه ارتباطي جهت نيل به اهداف آن مجموعه باشد چرا كه همه جوانب كار مانند آموزشي، ارجاع، ماموريت و ارزيابي عملكرد از طريق اين ارتباطات صورت مي گيرد.

بنابراين به نظر مي رسد يك مدير موفق با بهره گيري از روشهاي اثر بخش ارتباطات براي افزايش كارايي مجموعه خود نقش ارزنده اي دارد.

هر جا كه ارتباطات موثرتر، بهتر و شفاف تر خواهد بود عملكرد مديران هم نيز بهبود داشته و مطمئناً عكس اين قضيه نيز به اثبات رسيده است (رحماني ، 1369 . ص 26).

 

بيان مسئله

با توجه به اين كه ارتباطات فرايندي محوري در تبادل اطلاعات بين اعضاء سازمان و بين سازماني است و تعاملات قسمتهاي مختلف را برقرار مي كند بنابراين يك ابزار موثر در هماهنگ سازي كاربرد اثر بخش منابع انساني تلقي مي شود و در سازمانهايي كه فرايند ارتباطات به خوبي برقرار نشود آثار و تبعاتي را بدنبال خواهد داشت كه يكي از آنها
مي تواند در عملكرد مديران موثر واقع شود.

تحقيقات نشان مي دهد كه بسياري از تعارضهايي كه بين افراد يا كاركنان يك سازمان پيش مي آيد ناشي از ارتباطات ضعيف و يا ارتباطات ناقص است. زيرا افراد هفتاد درصد ساعات كارشان را بصورت نوشتن، خواندن، صحبت كردن و يا گوش دادن صرف ارتباطات مي كنند (رابينز ، 1998 . ص 310  ) .

يكي از موانع اساسي عملكرد موفقيت آميز يك گروه يا يك سازمان فقدان ارتباطات اثر بخش است. اثر بخشي «ارتباطات» به دو دليل براي مديران اهميت دارد. يكي آن كه مديران كاركرد هاي مديريت را بوسيله فرايند «ارتباطات» انجام مي دهند و ديگر اينكه ارتباطات امري حياتي است كه مديران قسمت اعظم وقت خود را صرف آن مي كنند (ابستونروفريمن ترجمه اعرابي و پارسيان ، ص 111).

بنابراين «ارتباطات» اثر بخش لازمه اثر بخشي هر گروه و سازماني است زيرا از جمله عوامل سه گانه اي كه به عنوان معيارها و مقياسهاي «اثر بخشي سازماني» برشمرده اند مهارتهاي ارتباطي مديريتي، مديريت اطلاعات و ارتباطات مي باشند (رابينز ترجمه کبیری ، 1376 . ‌ص 51).

 

دانلود پایان نامه ارشد:بررسی عوامل مؤثر بر مدیریت تقاضا در زنجیره تأمین

دانلود پایان نامه:بررسی رابطه مدیریت مشارکتی و توانمند سازی کارکنان در اداره ...

ادامه مطلب
بازدید : 18 تاریخ : شنبه 21 مرداد 1396 زمان : 10:50 نویسنده : admin نظرات ()

پایان نامه ارشد : بررسی رابطه بين شايستگي هاي كانوني و روحيه ...

پایان نامه ارشد : بررسی رابطه بين شايستگي هاي كانوني و روحيه ...

استاد مشاور:

دكتر علي اكبر امين بيدختي

 

ماه وسال

تير ماه 1387

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

چكيده

بررسی رابطه بين شايستگي هاي كانوني و روحيه كارآفريني دانشجويان دانشگاه سمنان

هدف اين تحقيق، سنجش رابطه بين بين شايستگي هاي كانوني (مهارتهاي زندگي شخصي، زندگي اجتماعي و زندگي شغلي) و روحيه كارآفريني دانشجويان دانشگاه سمنان بود. روش پژوهش توصيفي همبستگي و به اين منظور پرسشنامه اي تدوين و روايي و پايايي آن توسط محقق محاسبه گرديد.

جامعه آماري شامل كليه دانشجويان عضو انجمن هاي علمي دانشجويي دانشگاه سمنان بود. جهت تجزيه و تحليل داده هاي بدست آمده از اجراي پرسشنامه ها، تكنيك هاي آمار توصيفي و استنباطي (رگرسيون خطي،همبستگي  و همبستگي جزيي) مورد استفاده قرار گرفت. نتايج نشان داد كه :

رابطه ميان مهارتهاي زندگي شخصي و روحيه كارآفريني خطي و مستقيم است.

رابطه ميان مهارتهاي زندگي اجتماعی و روحيه كارآفريني خطي و مستقيم است.

رابطه ميان مهارتهاي زندگي شغلی و روحيه كارآفريني خطي و مستقيم است.

نتيجه گيري كلي پژوهش آن است كه شايستگي هاي كانوني كه با  مهارتهاي زندگي شخصي، زندگي اجتماعي و زندگي شغلي تعيين مي گردد با روحيه كارآفريني افراد رابطه مثبت و معناداري دارد.

 

 

 

فهرست مطالب

عنوان                                      صفحه

فهرست جداول                                9

فهرست نمودارها                             11

فصل اول: كليات تحقيق                       12

مقدمه                                      13

بيان مسئله                                 14

اهميت و ضرورت پژوهش                        15

اهداف پژوهش                                21

پرسشهاي پژوهش                              21

تعاريف نظري                                22

تعاريف عملياتي                             23

فصل دوم: مروري بر پيشينه نظري و تجربي تحقيق   26

بخش اول :كار آفريني                        27

كارآفريني چيست؟ كارآفرين كيست؟             27

مفهوم واژه كارآفريني                       28

سير تاريخي مفهوم كارآفريني                 30

رويكردهاي كارآفريني                        34

– رويكرد ويژگيها                           34

– رويكرد رفتاري                            37

انواع كارآفرين                             43

ويژگيهاي كارآفرينان                        45

بخش دوم: شايستگي هاي كانوني انجمن هاي علمي دانشجويي    54

انجمن هاي علمي دانشجويي                    56

نظريه هاي انجمن‌هاي علمي- دانشجويي          59

تعريف انجمن علمي                           61

وجه تمايز انجمن‌هاي علمي با ساير انجمن‌ها    62

ويژگي جوامعي كه انجمن‌هاي علمي در آنها شكل مي‌گيرند  64

تاريخچه انجمن‌هاي علمي دانشجويي خارج از كشور   66

تاريخچه انجمن‌هاي علمي در ايران             69

شاخصه‌هاي انجمن‌هاي علمي                     71

اهداف انجمن‌هاي علمي-دانشجويي               72

كاركردهاي انجمن‌هاي علمي- دانشجويي          73

شايستگي‌هاي انجمن‌هاي علمي-دانشجويي          74

مسايل يا آسيب‌هاي انجمن‌هاي علمي دانشجويي در ايران   82

موانع رشد و توسعه انجمن هاي علمي دانشجويي در ايران     85

عوامل اساسي توسعه انجمن‌هاي علمي دانشجويي دانشگاهها 86

تعيين راهبردهاي حمايتي دانشگاه و دولت از انجمن‌هاي علمي دانشجويي                                     87

راهبردهاي حمايتي از انجمن‌هاي علمي دانشجويي 90

نقش انجمن‌هاي علمي درخصوص كارآفريني         93

تحقيقات پيشين                              94

– مطالعات انجام شده در ايران               94

– مطالعات انجام شده در خارج                97

– نتيجه‌گيري                                100

فصل سوم: روش تحقيق                         103

مقدمه                                      104

روش تحقيق                                  105

جامعه آماري                                105

نمونه آماري                                106

ابزار جمع‌آوري اطلاعات                       107

اعتبار و روايي اندازه ها                                                                        113    روايي                                    113

اعتبار                                     114

روش‌هاي آماري تجزيه و تحليل داده ها         116

فصل چهارم: تجزيه و تحليل داده ها           117

مقدمه                                      118

بخش توصيفي                                 118

بخش تحليلي                                 135

فصل پنجم: بحث و نتيجه‌گيري                  147

مقدمه                                      148

بحث و نتيجه گيري                           148

پيشنهادات كاربردي و اجرايي                 151

پيشنهادات پژوهشي                           153

محدوديتهاي تحقيق                           154

منابع و مآخذ                               155

منابع لاتين                                 162

ضمايم                                      166

پرسشنامه                                   167

چکیده انگلیسی                                                                                  172

فهرست جداول

 

عنوان                                      صفحه      

1-2 ويژگي هاي كارآفرينان                        49

2-2 ثروت سرانه كشورهاي جهان                     89

1-3 ضرايب پايايي (قابليت اعتماد)               115

1-4 وضعيت شغل و تحصيلات والدين نمونه            118

2-4 وضعيت سكونت                                119

3-4 متوسط درآمد خانواده                      120

4-4 شايستگي هاي كانوني – زندگي شخصي                                                   123                                                    5-4  شايستگي هاي كانوني – زندگي اجتماعي                                                                                                                               125

6-4 شايستگي هاي كانوني – زندگي شغلي          127

7-4 روحيه كارآفريني – خلاقيت                  128

8-4  روحيه كارآفريني – توفيق طلبي             129

9-4 روحيه كارآفريني – آينده نگري                                                            130

10-4 روحيه كارآفريني – ريسك پذيري                                                  132     

11-4 روحيه كارآفريني – عزت نفس                                                           133

12-4 روحيه كارآفريني – منبع كنترل دروني      134

13-4 همبستگي كارآفريني و مولفه هاي شايستگي هاي كانوني                              136

14-4‌ همبستگي جزئي كارآفريني و مولفه هاي شايستگي هاي كانوني    137

15-4 ضرايب مدل رگرسيوني كارآفريني و زندگي شخصي 139

16-4 ضرايب مدل رگرسيوني كارآفريني و زندگي اجتماعي   140

17-4 ضرايب مدل رگرسيوني كارآفريني و زندگي شغلي 141

18-4 ضرايب مدل رگرسيوني كارآفريني و شايستگي هاي كانوني   142

19-4 ضرايب مدل رگرسيوني كارآفريني و شايستگي هاي كانوني   144

(دانشكده علوم انساني )                                                                                                 20-4 ضرايب مدل رگرسيوني كارآفريني و شايستگي هاي كانوني   144

(دانشكده علوم پايه)

21-4  ضرايب مدل رگرسيوني كارآفريني و شايستگي هاي كانوني  145

(دانشكده فني و مهندسي)

22-4 ضرايب مدل رگرسيوني كارآفريني و شايستگي هاي كانوني   145

(دانشكده هنر )

 

فهرست نمودارها

 

عنوان                                      صفحه       

1-2 فرآيند شكل گيري فرآيند كارآفريني       41

2-2 فرآيند شكل گيري رويداد كارآفرينانه     42

3-2 مدل ارائه شده براي تحقيق               102

1-4 وضعيت تحصيلات پدر و مادر                119

2-4 وضعيت سكونت                            120

3-4 متوسط درآمد خانواده                    121

4-4 دانشكده ها                             122

 

مقدمه

قافله پيشرفت و توسعه بر توسن زمان همچون تندري ره مي پيمايد. دستيابي به توسعه به       اصلي ترين دغدغه در بين دولتمردان و مردم بسياري از كشورهاي جهان تبديل شده است. تغيير و تحولات دهه هاي اخير به قدري عميق و گسترده و سريع اتفاق افتاده است كه تمامي ابعاد و شئونات زندگي فردي، اجتماعي و اقتصادي جوامع بشري را به طور محسوس و نامحسوس، تحت تاثير قرار داده است. تا جايي كه نگاه به علم و تكنولوژي نيز تغيير كرده است و برنامه هاي توسعه و نظام هاي ملي نوآوري در كشورهاي جهان مطرح گرديده است، تا از طريق پرورش نيروي انساني ماهر و خلاق و نوآور به عنوان مهمترين منبع و سرمايه هر كشوري دستيابي به توسعه امكان پذير شود. اين امر خود سبب شده است  تا نگاه جامعه به آموزش عالي و كاركردهاي دانشگاه تغيير كند. زيرا كه  دانشگاه به عنوان قلب جامعه جديد نقش تعيين كننده اي در حيات جامعه مدرن دارد، و علاوه بر اين كه مركز توليد علم و فناوري است مركز تربيت و پرورش نيروي انساني متخصص و ماهر براي جامعه است. دانشگاه ها كاركردهاي متفاوتي دارد كه بخشي از اين كاركردها به وسيله كانون ها و انجمن هاي دانشجويي انجام مي شود. يكي از مهترين نهادها و انجمن هاي دانشجويي، انجمن هاي علمي – دانشجويي است كه مي توانند در بخش آموزش نقش مكمل را ايفا كنند.

انجمن هاي علمي – دانشجويي قابليت آن را دارند كه به يافته هاي جديد علمي توجه كرده و در نشر آنها موثر باشند، زيرا برنامه هاي آموزشي رسمي نمي توانند به سرعت تغيير كرده و يافته ها و دانش جديد را به مجموعه خود اضافه نمايند. از سوي ديگر، انجمن هاي علمي دانشجويي

 

مي توانند نقش مهمي در درك كامل تر و عميق تر و تعميق مباحث علمي ايفا نمايند و با تجلي استعدادها و بر انگيختن خلاقيت ها و شكوفايي علمي دانشجويان، بستر و زمينه اي مطلوب را فراهم آورند جهت آموزش معيارها و شايستگي ها و ويژگيهاي مختلفي كه دانش  آموختگان آموزش عالي در دنياي امروز براي ورود موفق به بازار كار داخلي و بين الملي و قدم گذاردن در مسير توسعه ملي و جهاني بايد از آن برخوردار باشند.

اين انجمن ها در صورت دريافت حمايت هاي لازم مي توانند بخش عمده اي از نياز كشور به نوآوري و كارآفريني و ايجاد فرصت هاي شغلي را بر طرف كرده و نقش مهمي در برنامه هاي توسعه كشور ايفا نمايند. زيرا كه سير تاريخي، دگرگوني ها و پيشرفت هاي اقتصادي و علمي و تكنولوژيكي كشورهاي پيشرو نشان مي دهد كه موفقيت اينان در سايه تلاش و كوشش كارآفرينان بوده است. اين كشورها با پي بردن به نقش و اهميت كارآفريني در رشد و توسعه اقتصادي، موجب نفوذ اين پديده به عرصه هاي علمي، فني و فرهنگي شده اند،  و پرورش و تربيت كارآفرينان و ترويج روحيه و فرهنگ كارآفريني را سرلوحه برنامه هاي توسعه اقتصادي خود قرار داده اند و همين امر موجب شده كه اين كشورها به موفقيت هاي قابل توجهي در حوزه هاي تكنولوژي و اقتصاد دست يابند.

در اين بين شرايط اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشورمان به گونه اي است كه لزوم توجه به حل مشكلات و تنگناها در حال و آينده را طلب مي كند. تركيب جمعيتي جوان كشور، ضرورت ايجاد فرصت هاي شغلي و نيز روند مستمر كاهش نقش نفت در اقتصاد كشور سه عامل عمده اي است كه موجب مي شود سياستگذاران كلان كشور به منبع قابل اتكايي به جز نفت بينديشند و بدون شك آن منبع به جز كارآفريني و مولفه هاي آن، چيز ديگري نخواهد بود                           (كردنائيج و همكاران، 1383).

افراد كارآفرين داراي مولفه هاي كارآفريني افرادي توانمند، خلاق، مبتكر، فرصت جو،

 

ريسك پذير و اهل كار و عمل، داراي اعتماد به نفس و ميل به ترقي بالا مي باشند.در اين بين دانشگاهها از طريق  كاركردهاي انجمن هاي علمي دانشجويي در روند شناسايي افراد كارآفرين و ترويج روحيه و فرهنگ كارآفريني در بين دانش آموختگان آموزش عالي به عنوان نيروي انساني متخصص آماده جهت ورود به بازار كار نقش مهمي را ايفا مي كنند، تا  به اين طريق جامعه ما نيز بتواند با كاروان جهاني حركت كرده و به سلامت به ساحل توسعه و ترقي دست يابد.

 

دانلود پایان نامه:مطالعه تاثیر فرهنگ محلی و ارزش درک شده بر رضایتمندی ...

دانلود پایان نامه : بررسی رابطه بین سبک های رهبری مدیران بر ...

ادامه مطلب
بازدید : 19 تاریخ : شنبه 21 مرداد 1396 زمان : 10:49 نویسنده : admin نظرات ()

دانلود پایان نامه : بررسی رابطه بین سبک های رهبری مدیران بر ...

 

برسی رابطه بین سبک های رهبری مدیران بر رفتار شهروندی سازمانی کارکنان سازمان امور مالیاتی شهرستان خوی

 

استاد راهنما:

آقای دکتر داریوش غلامزاده

 

استاد مشاور:

آقای دکتر کاوه تیمورنژاد

بهمن 1389

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

فهرست مطالب

فصل اول.. 1

کلیات تحقیق.. 1

مقدمه.. 2

1-1)بيان مسأله.. 3

1-2- اهمیت و ضرورت تحقیق.. 5

1-3) بیان اهداف تحقیق :.. 7

1-4- چهار چوب نظری تحقیق.. 7

1-5- مدل تحلیلی تحقیق.. 9

1-6- فرضیات تحقیق.. 9

1-7- جامعه آماری مورد مطالعه.. 10

1-8- بر آورد حجم نمونه و روش نمونه گیری ( در صورت نمونه گيري).. 10

1-9- قلمرو تحقیق.. 10

1-10- روش تحقیق ( اعم از میدانی ، پیمایش ، کتابخانه ای و …).. 10

1-11-ابزار گرد آوری داده ها ( پرسشنامه ، مشاهده ، مصاحبه و…)   11

1-12- تعاريف عملياتي واژه ها.. 11

تعاریف مؤلفه های رفتارشهروندی سازمانی:.. 12

1 . نوع دوستي و فداکاري.. 12

2 . روحيه جوانمردی.. 12

3 . احترام و تکريم.. 13

4 . اطاعت و وجدان کاري.. 13

5 . مشارکت.. 13

فصل دوم.. 14

ادبیات تحقیق.. 14

بخش اول مبانی نظری تحقیق: سبک های رهبری.. 15

مقدمه.. 15

2-1-1- پیشینه رهبری و اهمیت آن:.. 16

2-1-2- تعاریف رهبری :.. 17

2-1-3- ابعاد رهبری :.. 18

2-1-3-1- بعد عقلایی یا شناختی رهبری.. 18

2-1-3-2- بعد عاطفی رهبری:.. 19

2 -1-3-3- بعد روحانی رهبری:.. 19

2-1-3-4- بعد رفتاری رهبری :.. 20

2-1-4- وظایف رهبری :.. 20

2-1-5- عوامل مؤثر در موقعیت رهبری :.. 20

2-1-6- تفاوت رهبری و مدیریت :.. 21

2-1-7- نظریه های رهبری :.. 23

2-1-7-1. نظریه های خصوصیات شخصی رهبری :.. 23

2-1-7-2. نظریه های رفتاری رهبری :.. 24

2-1-7-2-1. مطالعات دانشگاه میشیگان :.. 25

2-1-7-2-2. مطالعات رهبری ایالت اوهایو :.. 25

2-1-7-2-3. شبکه مدیریت :.. 26

2-1-7-2-4. نظریه سبک های رهبری لیکرت :.. 28

2-1-7-3. نظریه های اقتضایی :.. 30

2-1-7-3-1. نظریه اقتضایی فیدلر :.. 30

2-1-7-3-2. تئوری مسیر-هدف :.. 32

2-1-7-3-3. تئوری رهبری وضعیتی:.. 33

2-1-7-3-4- تئوری سه بعدی اثربخشی رهبری :.. 34

2-1-7-4. نظریه های نوین رهبری :.. 35

2-1-7-4-1- نظریه رهبری تحول آفرین :.. 36

2-1-7-4-2- نظریه رهبری فرهمند.. 37

2-1-7-4-3-نظریه اسنادی رهبری.. 38

بخش دوم مبانی نظری: رفتار شهروندی سازمانی.. 39

مقدمه.. 39

2-2-1- تاریخچه و تعاریف.. 39

2-2-2- انواع رفتار شهروندی سازمانی:.. 46

2-2-2-1- اطاعت سازمانی:.. 46

2-2-2-2-وفاداری سازمانی:.. 47

2-2-2-3-مشارکت سازمانی:.. 47

2-2-3-ویژگی های رفتار شهروندی سازمانی:.. 48

2-2-4-ابعاد رفتار شهروندی سازمانی :.. 49

2-2-5- عوامل تأثیر گذار بر بروز رفتار شهروندی سازمانی :.. 54

2-2-5-1-ویژگی های فردی کارکنان:.. 54

2-2-5-2-عوامل سازمانی:.. 55

2-2-5-3- عوامل شغلی:.. 56

2-2-5-4-رفتارهای رهبری:.. 57

2-2-6-اشکال رفتارهای کارکنان :.. 58

2-2-6-1- رفتارهای درون نقش:.. 58

2-2-6-2- رفتارهای برون نقش:.. 59

2-2-6-2-1-رفتارهای ضد شهروندی:.. 59

2-2-6-2-2- رفتار شهروندی و انصاف در زمینه های خدمات مشتری:.. 59

2-2-7- سیاست های تشویق رفتار شهروندی سازمـانی :.. 61

2-2-7-1- گزينش واستخدام :.. 61

2-2-7-2-آموزش و توسعه :.. 61

2-2-7-3-ارزیابی عملکرد و جبران خدمات :.. 62

2-2-7-4- سیستم های غیر رسمی :.. 62

2-3-بخش سوم: پیشینه تحقیق.. 64

1-تحقیقات داخلی :.. 64

2-تحقیقات خارجی :.. 65

2-4-بخش چهارم : معرفی سازمان (سازمان امور مالیاتی شهرستان خوی)   68

2-4-1- تاریخچه مالیات و دارایی در ایران :.. 68

2-4-2- نقش مالیات در جامعه :.. 70

2-4-3- تاریخچه سازمان امور مالیاتی کشور :.. 70

2-4-4- مدیریت امور مالیاتی شهرستان خوی :.. 79

مقدمه.. 83

3-1- روش تحقيق.. 83

3-2- ابزار گرد آوري اطلاعات.. 84

3-3-اعتبار و پایایی  ابزار سنجش.. 85

3-3-1- روايي تحقيق (اعتبار) :.. 85

3-3-2- پايايي ابزار سنجش.. 86

3-4-  تجزیه  و تحلیل روشهاي آماري.. 87

3-5- قلمرو تحقيق.. 88

3-6- متغيرهاي تحقيق :.. 89

3-7- جامعه آماری.. 89

3 -8- روش نمونه گيري و تعیین حجم نمونه.. 89

تجزیه و تحلیل داده ها.. 90

4-1)آمار توصیفی.. 91

4-2- آمار استنباطی.. 97

74.. 99

مقدمه.. 110

5-1- نتايج.. 110

1- نتیجه گیری بر مبنای  آزمون فرض فرعی اول.. 110

2- نتیجه گیری بر مبنای آزمون فرض فرعی دوم.. 111

3- نتیجه گیری بر مبنای آزمون فرض فرعی سوم.. 111

4- نتیجه گیری بر مبنای آزمون فرض فرعی چهارم.. 111

تجزیه و تحلیل یافته های تحقیق.. 111

5-2-پيشنهادات.. 112

5-2-1- پيشنهادات مبتنی بر یافته های تحقیق.. 112

5-2-2- سایر پیشنهادهای پژوهش.. 115

5-2-3- پیشنهادهایی برای تحقیقات بعدی.. 115

محدودیت های تحقیق.. 116

ضمائم تحقیق.. 117

منابع و مأخذ فارسی :.. 144

منابع و مأخذ انگلیسی :.. 146

 

فهرست جداول

جدول2-1- مقایسه مدیریت و رهبری ،کاتر،1990.. 22

جدول2-2-مشخصه های فردی رهبری،افجه،1386.. 24

جدول2-3- اشکال رفتارهای کارکنان،فیلیپ و مک کینزی،1997، 147.. 60

جدول2-4- پیشینه تحقیقات گذشته.. 67

جدول 3-1- ابعاد پرسشنامه سبک رهبری.. 85

جدول3-3- مقادیر آلفای کرونباخ پرسشنامه های تحقیق.. 86

4-1-1- جدول بررسی افراد گروه نمونه بر اساس جنس :.. 92

4-1-2جدول بررسی افراد گروه نمونه بر اساس تحصیلات :.. 93

4-1-3- جدول بررسی افراد گروه نمونه بر اساس رسته شغلی :.. 94

4-1-4- جدول بررسی افراد گروه نمونه بر اساس پست ثابت سازمانی :.. 95

4-1-5- جدول بررسی افراد گروه نمونه بر اساس پست سابقه خدمت :.. 96

جدول 4– 2-1 : جدول مقایسه ای سبک استبدادی-استثماری و رفتار شهروندی سازمانی.. 98

جدول4-2-2- جدول مقایسه ای بین سبک رهبری خیرخواهانه و رفتار شهروندی سازمانی.. 99

جدول 4–2-3 : جدول مقایسه ای بین  سبک مشاوره ای و رفتار شهروندی سازمانی   100

جدول 4–2-4 : جدول مقایسه ای بین  سبک مشارکتی و رفتار شهروندی سازمانی   101

4-2-5: جدول مقایسه ای بین سبک رهبری مدیران و رفتار شهروندی کارکنان   102

4-2-7-جدول ضریب همبستگی پیرسون برای فرضیه اصلی.. 103

جدول4-2-12- آزمون فریدمن.. 108

4-2-8- ضريب رگرسيون و مجذور رگرسيون.. 105

4-2-9- تجزيه تحليل واريانس.. 105

4-2-10- ضرايب استاندارد و غير استاندارد مقدار بتا.. 106

4-2-11- مولفه هايي كه وارد معادله نشدند… 107

فهرست نمودار ها

4-1-1:نمودار دایره ای افراد گروه نمونه بر اساس جنس:.. 92

4-1-2- نمودار دایره ای افراد گروه نمونه بر اساس تحصیلات:.. 93

4-1-3-  نمودار دایره ای افراد گروه نمونه بر اساس رسته شغلی:.. 94

4-1-4- نمودار دایره ای افراد گروه نمونه بر اساس پست ثابت سازمانی:   95

4-1-5- نمودار دایره ای افراد گروه نمونه بر اساس پست سابقه خدمت   97

4-2-6- آمار توصیفی برای فرضیه اصلی.. 102

4-2-1- نمودار پراکنش سبک های رهبری و رفتار شهروندی سازمانی.. 104

فهرست اشکال

شکل 1-1- مدل اجرایی تحقیق.. 8

شکل 1-2- مدل تحلیلی تحقیق.. 9

شکل2-1- مطالعات اوهایو، گوردن،1987، 397.. 26

شکل 2-2. شبکه مدیریت بلیک و موتون ( منبع : بلیک و موتون ، 1964 ، 136)   27

شکل 2-3. دستاوردهای الگوی فیدلر (منبع:رابینز،1380، 228).. 31

شکل 2-4. اجزای  متشکله تئوری مسیر-هدف در رهبری (منبع: رابرت هاوس،1971، 321).. 33

شکل 2-5-شیوه های چهار گانه مدل رهبری وضعیتی ؛بلانچارد و زیگارمی،1985   34

شکل 2-6-الگوی سه بعدی رهبری، ردین ،1967، 17.. 35

شکل2-7 – ابعاد رفتار شهروندی سازمانی،  ارگان، 1988.. 53

شکل 2-8- عوامل ایجاد کننده رفتار شهروندی ،اسلامی،1387.. 58

 

 

فصل اول

 

کلیات تحقیق

 

مقدمه

در عصر حاضر تنها به مدد فعالیت اثربخش و کارآی مدیریت است که  مـأموریت و اهداف  سازمانی  تحقق می یابد . امروزه مدیریت باید در همه بخش ها در جستجوی تدابیر و راه حلهایی باشد که تحقق اهداف را به بهترین وجه ممکن سازد .یکی از راهکارهایی که این مهم را عملی می سازد تغییر سبک و نگرش مدیر و شاخص های رفتاری آن است که به کمک آن می توان با بهره جویی از نظرات کارکنان و با اتخاذ یک روش غیر دستوری و انگیزاننده، بازدهی را فزونی بخشید،به رضایت آنان افزود و سازمانی اثربخش و کار آمد به وجود آورد.

از آنجایی که مدیر به عنوان نماینده رسمی سازمان برای ایجاد هماهنگی و افزایش بهره وری در رأس سازمان قرار دارد می تواند با اعمال سبکهای رهبری مناسب  باعث بوجود آمدن روحیه و انگیزش قوی در کارکنان شود پس موفقیت سازمانها در تحقق اهداف در گرو چگونگی اعمال مدیریت و سبک های مؤثر رهبری مدیر است و ارائه خدمات اثربخش به جامعه تا حد زیادی به کار گروهی و رفتار کارکنان در سازمان و سبک رهبری مدیران این سازمان ها بستگی دارد.

موضوع رهبری مورد توجه بسیاری از پژوهشگران واقع شده است. نتایج این پژوهشها منجر به ارائه و توسعه تئوری های مختلفی در زمینه سبکهای رهبری مدیران شده است. بررسی این تئوریها طیف وسیعی از سبکهای رهبری از سبکهای آمرانه و استبدادی تا سبکهای مشارکتی و تحولگرا را نشان می دهد. از اين رو يک مدير می تواند در موقعيت های گوناگون سبک های متفاوت را برای رهبری کارکنان خود با توجه به فرهنگ حاکم بر سازمان و بلوغ سازمانی کارکنان برگزيند.

در حدود   20 سال پیش یعنی در سالهای    1992-1993روانشناسان صنعتی اراده گرایی و مشارکت داوطلبانه را در سازمانها مورد پژوهش و تفحص قرار دادند، و روانشناسان، زمینه را با محیط حیات سازمانی ، رفتار شهروندی سازمانی نامگذاری کردند.این گونه رفتار ها کاملاَ داوطلبانه و فردی هستند و این بدین معنی است که افراد برای اجرای این نوع رفتارها به طور رسمی پاداش دریافت نمی کنند،و نیز به علت عدم اجرای آنها مجازات و تنبیه نمی شوند.در واقع رفتار شهروندی افعال و اقدامات ایثارگرانه و تمایلات به از خود گذشتگی کارکنان را به منظورتأمین آسایش و رفاه دیگران تبیین می کند.بعلاوه محیطهای رقابتی کسب کار امروزی کارکنانی را می طلبد که شهروندان خوبی باشند،به شکلی که کارکنان تمایل به گسترش همیاری وکمک به همکاران،کارفرمایان و ارباب رجوع از  خود بروز دهند.(کیم و اسلات، 1990،1 )

امروزه علاوه بر  عوامل سنتی تولید، زمین و سرمایه ، ایجاد دانش جمعی به عنوان یک منبع کلیدی و یک وظیفه راهبردی برای موفقیت سازمانها تلقی می شود.تولید دانش منبعی است که در ذهن انسان نهفته است و خلق و نشر آن فعالیتی نا محسوس می باشد و با اجبار محقق نمی شود بلکه مستلزم همکاری داوطلبانه افراد و پذیرش مسئولیت های سازمانی ،تعهد و اعتماد متقابل و خرد جمعی افراد سازمانی می باشد و بدون آنها سازمان نمی تواند مدت زمان زیادی بقای مؤثر داشته باشد.

در این راستا ،سازمانها به منظور رقابت در صحنه پر چالش جهانی،ارضای نیازها و انتظارات مشتریان و سازگاری با ماهیت در حال تغییر شغل در تلاشند تا کارکنانی را بکار گیرند که فراتر از  وظایف و نقش رسمی و تعریف شده در شرح شغلشان عمل کنند. زیرا اعتقاد بر این است که این رفتارها می توانند عواملی مؤثر بر یادگیری شغلی ، تعهد سازمانی و عزت نفس باشند و مشارکت کارکنان را در برنامه ها تحت تأثیر قرار دهند.

1-1)بيان مسأله

از آنجایی که نیروی انسانی مهمترین و ارزشمند ترین  عامل بین عوامل و منابع مختلف تولید است بنابر این اهداف و منافع افراد لزوماَبا یکدیگر انطباق نداشته و چگونگی اتخاذ سبک های رهبری از سوی مدیران در برخورد با موقعیت های متفاوت سازمانی به منظور حصول اثربخش یکی از مهمترین مباحث اساسی علوم رفتاری  در حوزه رهبری است . در این راستا کارکنان هر  سازمان مهمترین جزء سازمان محسوب می شوند که بی توجهی به خواست و نظرات آنها غیر قابل اجتناب است. با عامل انسانی باید در نهایت عزت و احترام برخورد کرد زیرا سالها سرمایه گزاف صرف تربیت و پرورش انسانهای متخصص ، فهیم و متعهد شده تا پس از سالها برنامه ریزی به اوج بازدهی برسند. پس یک مدیر باید در موقعیت های گوناگون سبک های متفاوت را برای رهبری کارکنان خود با توجه به فرهنگ حاکم بر سازمان و بلوغ سازمانی کارکنان برگزیند(مصدق راد،1381)

 

پایان نامه ارشد : بررسی رابطه بين شايستگي هاي كانوني و روحيه ...

دانلود پایان نامه ارشد : استقرار سیستم های اطلاعاتی مدیریت

ادامه مطلب
بازدید : 17 تاریخ : شنبه 21 مرداد 1396 زمان : 10:49 نویسنده : admin نظرات ()
تبلیغات
Rozblog.com رز بلاگ - متفاوت ترين سرويس سایت ساز

آمار سایت
  • کل مطالب : 261
  • کل نظرات : 0
  • افراد آنلاین : 3
  • تعداد اعضا : 0
  • آی پی امروز : 15
  • آی پی دیروز : 16
  • بازدید امروز : 45
  • باردید دیروز : 49
  • گوگل امروز : 0
  • گوگل دیروز : 0
  • بازدید هفته : 349
  • بازدید ماه : 901
  • بازدید سال : 9,995
  • بازدید کلی : 14,590
  • مطالب